امروز سالروز زلزله 5 دی ماه 1382 بم است. زلزلهای که متأسفانه به فاجعهای بزرگ برای یکی از شهرهای مولد و با مردمانی کارآفرین در کنار کویر لوت تبدیل شد.
در ساعت 5:26 دقیقه بامداد جمعه 5 دی ماه 1382 در بم زلزلهای بعد از
چند پیش لرزه، که شب قبل و ساعتی قبل از لرزه اصلی حس شده بود، درست در کنار
شهر بم و روی گسل بم با بزرگای 5/6 درجه در مقیاس ریشتر رخ داد.
با وجودی که بعضی از مردم از شب قبل
کمابیش به خاطر چند پیش لرزه بیدار مانده بودند، ولی عملاً 25% از جمعیت 106 هزار
نفری شهر بم در هنگام زلزله در این رخداد کشته شدند (آمار رسمی تلفات: 26271 نفر
کشته) گزارشهایی از آسیب فیزیکی و روانی به حدود 50 هزار نفر از جمعیت بم (47% جمعیت
شهر) موجود است. این آمار نشان میدهد که 72% از جمعیت یک شهر حدود 100 هزار نفری ما
در رخداد یک زمینلرزه با بزرگای 5/6 ریشتر کشته و مجروح شدند. نگارنده در بهمن
1392 در یکی از مسافرتها به شهر بم در بازدیدی که از یک مرکز بهزیستی در شهر بم داشت،
مشاهده کرد که بعد از یک دهه هنوز شهروندان بمی که در سنین مختلف در زلزله بم آسیبهای
فیزیکی دیده و بعضاً دچار معلولیت شدهاند، در ساعات مشخصی از روز نیازمند
کمکهای فیزیوتراپی برای ادامه زندگی به صورت نسبتاً معمولی هستند. گزارش یک پایش
علمی دیگر که در سال 1392 منتشر شد نشان داد که آسیبهای روانی (بویژه استرس
بعد از سانحه PTSD) در بیش از 60% از جمعیت بازماندگان زلزله بم مشاهده شده است.
زلزله بم بعد از زلزله منجیل (در 31 خرداد 1369) دومین زلزله مهم شهری
در سی سال اخیر است که هر دو موجب آسیب مهم به مناطق شهری ما شدند. در
زلزله سال 1369،
منجیل، رودبار و لوشان تقریباً به طور کامل ویران شدند یا آسیبهای
جدی علاوه بر انسانها به ساختمانها و البته به زیرساختها و شریانهای حیاتی وارد
شد. این زلزلههای مهم نشان میدهد که شهرهای ما تا چه حد در مقابل زلزله –
بویژه هنگامی که زلزله با بزرگای 6 ریشتر یا بیشتر در فاصله کمتر از 15 کیلومتری
شهر رخ دهد، آسیبپذیر هستند. بسیاری از دانشجویان که در خوابگاههای دانشجویی بم
بودند، نیز کشته شدند. نه آگاهی از قبل از رخداد زمینلرزه مهم در ساعت 5:26
بامداد وجود داشت
و نه دستورالعمل تخلیه برای مکانهای جمعی (مانند خوابگاهها). هنگامی
که مثلاً چند لرزه کوچک رخ میدهد و احتمال رخداد زمینلرزهای مهم ممکن است وجود
داشته باشد، اگر دستورالعملی از قبل برای تخلیه مکانهای جمعی تهیه شود، میتوان
ریسک فجایعی مانند زلزله بم را تا حدی کم کرد. تنها دستگاه لرزه نگاری که در محل
وجود داشت دستگاه شتابنگاری بود که به صورت خط خاموش (offline) کار میکرد (و همچنان با همان کیفیت
کار میکند) بنابراین هیچ امکان هشدار پیش هنگام هم وجود نداشت و همچنان نیز در چنین
شرایطی در دوازدهمین سالروز زلزله بم هنوز امکان هشدار پیش هنگام زلزله در ایران
وجود ندارد. منظور نگارنده «سامانه هشدار پیش هنگام زلزله» است و نه الزاماً پیشبینی
زلزله. از سوی دیگر بسیاری از ساختمانهای قدیمی و حتی نوساز (متأسفانه) در بم
فرسوده و در مقابل زمینلرزه بسیار آسیبپذیر بودند. بنابراین با آن وضعیت که همچنان
تا حد زیادی در بسیاری از شهرهای دیگر کشور برقرار است اگر فاجعهای مانند زلزله بم
1382 در صورتی که زمینلرزهای شدید (با بزرگای بیش از 6 ریشتر) با عمق کم (که در
زلزله بم 5/8 کیلومتر بود) و در نزدیک شهر یا هر منطقه مسکونی رخ دهد، متأسفانه
همان فاجعه تکرار میشود.
در طی بیست سال اخیر بر اساس گزارشهای مرکز آمار
ایران حدود 24 میلیون نفر از هموطنان ما در داخل کشور مهاجرت کردهاند (مساله خشکسالی
دلیل مهم بسیاری از این مهاجرتهای داخلی بوده است). همین آمار نشان میدهد که در
70% از این جابه جایی جمعیت از روستاها به شهرها، بویژه کلانشهرها و مراکز استانها
بوده است (حدود 17 میلیون نفر به شهرها مهاجرت کردهاند). در طی همین مدت جمعیت ما
از حدود 60 میلیون نفر به حدود 80 میلیون نفر رسیده است که حدود 80% از این
افزایش جمعیت مربوط به شهرها بوده است. بنابراین مشخص است که ما در طی بیست سال اخیر با
افزایش حدود 33 میلیون نفر از هموطنانمان در شهرهای ایران مواجه شدهایم. این
موضوع برای ما که در یک شهر 100 هزار نفری مانند بم حدود 75 هزار کشته و مجروح و مصدوم
تجربه میکنیم، بسیار نکته هشداردهنده و مهمی است. توجه کنید که مرکز آمار ایران
مهمترین سرعت مهاجرت و جا به جایی جمعیت در 10 ساله اخیر را مربوط به جابهجایی
جمعیت از استان البرز به استان تهران میداند. این موضوع نمایانگر چالش اصلی در
پایتختی است که با مخاطره و ریسک بالای زمینلرزه مواجه است. یاد جان باختگان
زمینلرزه 5 دی ماه 1382 بم گرامی باد.
