ربع رشیدی در فهرست موقت ثبت جهانی یونسکو قرار گرفت

به گزارش صما، احمد حمزه‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی، امروز یکشنبه ۱ شهریورماه ۱۴۰۵ از ثبت موقت پرونده ربع رشیدی در فهرست میراث جهانی یونسکو خبر داد. او افزود که پرونده این مجموعه تاریخی آماده شده و موضوع آزادسازی عرصه و حریم آن نیز در دستور کار قرار گرفته تا شرایط لازم برای ادامه مسیر ثبت جهانی فراهم شود.

کاندیداهای فرهنگی و طبیعی استان

مدیرکل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی با اشاره به پرونده مساجد تاریخی ایران گفت که این استان هفت مسجد را کاندیدای ثبت جهانی کرده است. از جمله این آثار، مسجد مهرآباد بناب با ویژگی‌های معماری چوبی، مسجد شیخ شهاب‌الدین اهری، مسجد تاریخی ترک میانه، مسجد جامع مرند و مسجد جامع تسوج هستند.

حمزه‌زاده همچنین جنگل‌های ارسباران را یکی از مهم‌ترین پرونده‌های طبیعی استان برای ثبت جهانی معرفی کرد. او توضیح داد که پرونده اولیه ارسباران به دلیل مداخلات انسانی ایراداتی داشت، اما پس از آن پرونده جنگل‌های دیزمار آماده شد. در نهایت با توجه به غنای طبیعی منطقه، پیشنهاد تلفیق ظرفیت‌های دیزمار و ارسباران و ارائه پرونده جامع جنگل‌های ارسباران مطرح گردید.

او اظهار کرد که این پرونده از منظر ارزیابان و هیئت داوری یونسکو دارای غنای قابل توجهی است و بررسی ارزیابی‌های اولیه ثبت جهانی ارسباران دو هفته دیگر انجام خواهد شد.

بازخوانی ظرفیت‌های بازار تبریز

مدیرکل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی به جایگاه این استان در فهرست میراث جهانی اشاره کرد و گفت تنوع آثار ثبت‌شده جهانی در آذربایجان شرقی کم‌نظیر است. این آثار شامل بازار تبریز، مجموعه کلیساهای استان، ژئوپارک ارس و سه کاروانسرای ثبت‌شده در قالب پرونده کاروانسراهای ایران هستند.

حمزه‌زاده تاکید کرد که مسیر ثبت جهانی آذربایجان شرقی با بازار تبریز آغاز شده اما به یک پرونده محدود نمی‌شود؛ امروز مجموعه‌ای از ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی استان در مسیر جهانی‌شدن قرار دارند و صیانت از این میراث و آماده‌سازی علمی و اصولی پرونده‌ها، مهم‌ترین پیش‌نیاز تداوم این مسیر است.

او مجموعه بازار تبریز را فراتر از یک اثر ثبت‌شده در یونسکو دانست و بر ضرورت بازخوانی ظرفیت‌های تاریخی، معماری و فرهنگی آن تأکید کرد. مدیرکل میراث فرهنگی افزود که بازار تاریخی تبریز به عنوان بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده به‌هم‌پیوسته آجری جهان، یکی از شاخص‌ترین نمودهای میراث تاریخی و فرهنگی ایران در عرصه جهانی است و ثبت جهانی آن مسئولیت ما را برای حفاظت، معرفی و بازشناسی این مجموعه دوچندان کرده است.

این مقام مسئول ادامه داد که بازار تاریخی تبریز حدود ۳۰ هکتار عرصه و ۹ هکتار حریم دارد و مجموعه‌ای گسترده از بناهای تاریخی را در خود جای داده است. ده‌ها اثر تاریخی در محدوده این بازار قرار گرفته که ۲۹ مسجد از جمله آنهاست و مسجد کبود به عنوان یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی تبریز، بخشی از این منظومه ارزشمند را تشکیل می‌دهد.

حمزه‌زاده با تأکید بر اینکه بازار تبریز را نباید یک مجموعه تجاری تاریخی صرف تلقی کرد، افزود بخش مهمی از ارزش جهانی بازار در پیوند میان بناها، فضاهای معماری، مساجد، سراها، تیمچه‌ها و عناصر تاریخی آن نهفته است و باید این ظرفیت‌ها بیش از گذشته در عرصه پژوهش، معرفی و گردشگری مورد توجه قرار گیرد.

او همچنین با اشاره به ثبت جهانی روستای صخره‌ای کندوان در سازمان جهانی گردشگری افزود که این ظرفیت‌ها نشان می‌دهد آذربایجان شرقی در حوزه‌های مختلف میراث فرهنگی، طبیعی و گردشگری دارای قابلیت‌های ارزشمند جهانی است.

ربع رشیدی؛ نخستین شهر دانشگاهی جهان

مجموعه تاریخی «ربع رشیدی» در شمال شرق تبریز، از برجسته‌ترین یادگارهای تمدنی ایران در دوره ایلخانی به شمار می‌رود. این مجموعه که در سده هشتم هجری به همت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی، وزیر دانشمند ایلخانان، بنیان گذاشته شد، در حقیقت یک شهرک علمی و فرهنگی بزرگ بود که با ساختاری منظم شامل مدارس، کتابخانه‌ها، مراکز پژوهشی، کارگاه‌ها و امکانات خدماتی فعالیت می‌کرد.

منابع تاریخی از حضور هزاران دانشجو و استاد از سرزمین‌های مختلف در این مجموعه حکایت دارند؛ موضوعی که ربع رشیدی را به یکی از نخستین نمونه‌های دانشگاهی و بین‌المللی در جهان تبدیل کرده است. امروز نیز احیای این مجموعه نه تنها از منظر میراث فرهنگی، بلکه از دیدگاه هویت تاریخی، توسعه گردشگری و بازآفرینی شهری اهمیت ویژه‌ای دارد.

مجموعه تاریخی ربع رشیدی که در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و وقف‌نامه آن نیز در سال ۱۳۸۶ در فهرست حافظه جهانی یونسکو ثبت شده است، امروز در آستانه مرحله‌ای تازه از توجه و برنامه‌ریزی قرار دارد. اجرای برنامه‌های آزادسازی محدوده، انجام کاوش‌های باستان‌شناسی و فراهم‌سازی الزامات ثبت جهانی می‌تواند زمینه احیای یکی از مهم‌ترین میراث‌های علمی و فرهنگی ایران را فراهم کند؛ میراثی که روزگاری نماد شکوفایی دانش در جهان اسلام بود.

پرونده این مجموعه در سال ۱۴۰۴ به یونسکو ارسال شده و پس از دفاعیات لازم، در مسیر تشریفات ثبت جهانی قرار گرفته است. این موضوع می‌تواند جایگاه تبریز را به عنوان یکی از کانون‌های تمدنی و علمی ایران بیش از پیش در سطح بین‌المللی تقویت کند.