علی بیتاللهی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی
۶ برابر میانگین جهانی؛ رکورد خطرناک فرونشست زمین در ایران
فرونشست زمین در تهران به مرز بحران ۳۱ سانتیمتر سالانه رسید؛ نرخی ۶ برابر میانگین جهانی. وضعیتی که کارشناسان از آن با عنوان «مرگ آبخوانها» یاد میکنند. حالا نگاهها به راهکارهای علمی دوخته شده که میتواند شاید تنها امید برای توقف این بحران خاموش باشد.
تهران، رکورددار فرونشست در جهان
براساس آخرین مطالعات زمینشناسی، نرخ فرونشست در جهان بهطور متوسط ۵ سانتیمتر در سال است، درحالیکه تهران در سال گذشته با ثبت رقم ۲۰ سانتیمتر در رتبهای نگرانکننده قرار داشت. اما بحران زمانی جدیتر شد که نرخ فرونشست در سال جاری با جهشی ۱.۵ برابری به ۳۱ سانتیمتر رسید. در استانهای کرمان و البرز نیز این رقم حتی بالاتر رفته و به ترتیب ۴۰ و ۳۵ سانتیمتر در سال گزارش شده است.
به گفته علی بیتاللهی، متخصص علوم زمین، استانهای تهران، کرمان، البرز و اصفهان در کانون اصلی فرونشست قرار دارند؛ استانهایی که حدود ۴۰ درصد از جمعیت کشور در آنها ساکناند و با بحران جدی آب و زیرساخت مواجه هستند.
چرا زمین تهران مینشیند؟
کارشناسان مهمترین علت فرونشست را برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی عنوان میکنند؛ برداشتهایی که در دهه ۹۰ حدود ۲۶ درصد آب شرب تهران را تامین میکرد، اما حالا این سهم به ۴۵ درصد رسیده است. این موضوع همراه با خشکسالیهای متوالی، کمبارشی و حفر چاههای جدید باعث شده لایههای زیرزمینی خاک، خالی و فشرده شده و نشست زمین سرعت بگیرد.
پیامدهای این بحران فقط محدود به ترکخوردن زمین نیست؛ از آسیب به ساختمانهای مسکونی و میراث فرهنگی گرفته تا تهدید جدی برای شبکههای آب و گاز و حتی افزایش خطر سیل، همه در فهرست نگرانیهای کارشناسان قرار دارند.
تنها راه توقف فرونشست؛ تغذیه مصنوعی آبخوانها
بر اساس تحقیقاتی که با مشارکت علی بیتاللهی و گروهی از زمینشناسان در دانشگاه صنعت و معدن انجام شده، راهکار اصلی مهار فرونشست تغذیه مصنوعی آبخوانها است.
این روش شامل انتقال آبهای سطحی ناشی از بارشها به سفرههای زیرزمینی از طریق گودالها و چاهکهای مخصوص است تا لایههای خالیشده خاک دوباره احیا شوند.
تجربه موفق توکیوی ژاپن نشان میدهد که این روش میتواند در طول زمان موثر باشد. ژاپنیها از سال ۱۹۶۵ این طرح را اجرا کردند و در سال ۲۰۰۳ موفق شدند فرونشست زمین را متوقف کنند.
شانس جبران فرونشست چقدر است؟
مطالعات علمی نشان میدهد که در آبخوانهای ماسهای تا ۹۰ درصد نشست زمین با تغذیه مصنوعی قابل جبران است. اما در آبخوانهایی که لایههای رسی دارند، این رقم بسته به ضخامت و موقعیت لایهها بین ۱۹ تا ۴۶ درصد متغیر خواهد بود.
در تهران که عمده خاک زیرسطحی ترکیبی از رس و ماسه است، پیشبینی میشود با اجرای تغذیه مصنوعی، ۱۹ تا ۳۰ درصد نشست زمین در بازه ۱۰ تا ۲۰ ساله جبران شود و روند فرونشست بهطور کامل متوقف گردد.
