روایتی زنده از هنر و تجارت در قرن هفدهم
میدان گنجعلیخان؛ جایی که ابعاد، روایتگر عظمت صفویست
- مجموعه ۱۱ هزار متری گنجعلیخان در اوایل قرن هفدهم میلادی ساخته شد.
- میدان مرکزی مجموعه به ابعاد ۹۹ در ۵۴ متر طراحی و اجرا گردیده است.
- حمام مجموعه در سال ۱۳۵۰ به موزه انسانشناسی با تندیسهای مومی تبدیل شد.
- این اثر در تاریخ ۲۶ اردیبهشت ۱۳۴۷ با شماره ثبت ۸۲۹ در فهرست آثار ملی ثبت گردید.
- معماری مجموعه الهامگرفته از میدان نقشجهان و سبک اصفهانی است.
مجموعه تاریخی گنجعلیخان در کرمان، نمادی از شکوفایی معماری و برنامهریزی شهری در دوران صفوی است. این مجموعه عظیم که مساحتی بالغ بر ۱۱ هزار متر مربع دارد، حول یک میدان عمومی به ابعاد ۹۹ در ۵۴ متر سازماندهی شده و روایتی زنده از هنر، تجارت و زندگی اجتماعی آن دوران را ارائه میدهد.
پیشینه تاریخی؛ بنایی از دل حکومت شاه عباس
عملیات ساخت این مجموعه در سال ۱۵۹۶ میلادی به دستور گنجعلیخان، حاکم وقت کرمان، سیستان و قندهار آغاز شد. گنجعلیخان که از سال ۱۰۰۵ تا ۱۰۳۴ هجری قمری بر این مناطق حکومت میکرد، آثار متعددی از جمله کاروانسرای زینالدین و آبانبارهای کرمان را نیز به جای گذاشت. ساخت برخی بخشها مانند حمام تا سال ۱۶۱۱ و ضرابخانه تا سال ۱۶۲۵ میلادی به طول انجامید. معمار این اثر ارزشمند، استاد محمد سلطانی یزدی معرفی شده است.
معماری؛ همآهنگی در سبک اصفهانی
مجموعه گنجعلیخان به سبک معماری اصفهانی طراحی شده و الگویی از برنامهریزی شهری دوره صفوی را به نمایش میگذارد. این میدان که مرکز ثقل مجموعه بوده، محل برگزاری آیینها و تجمعات عمومی است. طراحی آن با الهام از میدان نقشجهان اصفهان و میدان میرچخماق یزد انجام شده است. کاربریهای مختلفی چون بازار، کاروانسرا، مدرسه و حمام در اطراف این میدان قرار گرفتهاند که وحدت بصری و عملکردی بینظیری به مجموعه بخشیدهاند.
بناهای اصلی تشکیلدهنده این مجموعه عبارتند از: میدان مرکزی، بازار در سه ضلع میدان و در امتداد شرقی-غربی آن، کاروانسرا در ضلع شرقی، حمام در ضلع جنوبی جنب بازار، مسجد در گوشهای از کاروانسرا، مدرسه در ضلع شرقی، ضرابخانه برای ضرب سکه و آبانبار در ضلع غربی میدان.
بازار؛ شاهرگ حیات اقتصادی
بازار گنجعلیخان که در سه طرف میدان و عمدتاً در ضلع جنوبی آن قرار دارد، به طول ۹۳ متر و با ۱۶ طاقنما و تاق، محل اصلی دادوستد و تجارت در مجموعه بوده است. این بازار که به بازار وکیل نیز متصل میشود، از تزئینات بدیع گچبری و نقاشیهای دیواری برخوردار است که با وجود گذشت بیش از ۴۰۰ سال، همچنان سالم باقی ماندهاند. بخش مسگرها یکی از بخشهای اصلی این بازار را تشکیل میداده است.
حمام؛ یک موزه انسانشناسی
حمام گنجعلیخان که در سال ۱۶۱۱ میلادی ساخته شده، یکی از شاخصترین بخشهای مجموعه است. این حمام با کاشیکاریهای نفیس، نقاشیهای دیواری و گچبریهای چشمنواز، نمونهای از هنر عصر صفوی محسوب میشود. نکته جالب توجه، همترازی و تناسب دقیق سنگهای تراشیدهشده در سقف با کفپوش آن است. حمام در سال ۱۳۵۰ خورشیدی (۱۹۷۱ میلادی) به موزه انسانشناسی تبدیل شد. در بخشهای مختلف آن، تندیسهای مومی با لباسهای محلی، فعالیتهای روزمره در یک حمام سنتی را به تصویر میکشند و فضایی زنده از فرهنگ و زندگی اجتماعی در قرن هفدهم را به نمایش میگذارند.
کاروانسرا و مسجد؛ آرامش در دل شلوغی
کاروانسرا که در ضلع شرقی میدان واقع شده، دارای سردر با کتیبهای از سال ۱۵۹۸ میلادی به خط علیرضا عباسی، خوشنویس مشهور صفوی است. این کاروانسرا با پلان چهارایوانی و حیاطی مرکزی با آبنمای هشتضلعی طراحی شده است. مسجد مجموعه که در گوشهای از این کاروانسرا ساخته شده، با وجود ابعاد کوچک، از کاشیکاریهای بینظیر، گنبدی با نقوش طلایی و پنجرههای عسلی برخوردار است.
جایگاه امروز؛ از ثبت ملی تا مقصد گردشگران
مجموعه گنجعلیخان در تاریخ ۲۶ اردیبهشت ۱۳۴۷ با شماره ثبت ۸۲۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. امروزه این مجموعه به عنوان یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری و فرهنگی کرمان، هر ساله پذیرای هزاران گردشگر داخلی و خارجی است و روایتی زنده از هنر، تجارت و زندگی اجتماعی ایران در دوره صفوی را پیش روی بازدیدکنندگان قرار میدهد. این مجموعه با کاربریهای متنوع خود، یک موزه روباز از برنامهریزی شهری و معماری باشکوه ایرانی-اسلامی به شمار میرود.
