اولین ساختمان بلند ایران
مجله ساختمان، شماره ۱۵۴، صفحه ۷۸ و ۷۹، فروردین ۱۴۰۳.
بلندمرتبهسازی در ایران از سال ۱۳۳۰ با ساخت بنایی ۱۰ طبقه، واقع در خیابان جمهوری (شاه آباد سابق) تهران آغاز شد. در این مقاله با اولین ساختمان بلند ایران و سازنده آن آشنا خواهید شد.
اولین ساختمان بلند ایران کجاست؟
اولین ساختمان بلند ایران در سالهای ۱۳۲۸ الی ۱۳۳۰ در شهر تهران توسط مهندس هوشنگ خانشقاقی در ۱۰ طبقه ساخته شد. نخستین ساختمان بلند شهر با اسکلت بتن آرمه، که الگوی بسیاری از ساختمانهای بعد از خود شد. این ساختمان با هزینهای بسیار کمتر از زمان خود ساخته شده و عظمتش باعث حیرت بینندگان شده بود.
مهندس خانشقاقی پس از دیدن یک ساختمان بلندمرتبه در پاریس تصمیم میگیرد ساختمانی بلندمرتبه در تهران احداث کند. از دیگر ویژگیهای بارز این ساختمان، آسانسوری تک نفره است که اولین نمونه ساخته شده از نوع خودش در ایران توسط خود مهندس است.
هوشنگ خانشقاقی کیست؟
هوشنگ خانشقاقی (۱۲۹۹ تا ۱۳۸۵ تهران) فرزند سرلشکر هادی خانشقاقی و شوکتالملوک خانشقاقی از شاگردان کمالالملک است. او که همچون پدربزرگ خود میرزامهدی خانشقاقی (ممتحنالدوله) نخستین معمار دانش آموخته ایران در پاریس و طراح ساختمانهای مهمی چون مجلس شورای ملی، مسجد سپهسالار (مطهری)، قصر فیروزه، پارک اتابک و… در عهد ناصری به معماری علاقمند بود، در سال ۱۳۱۷ جذب دانشکده فنی و در سال ۱۳۲۲ در رشته راه و ساختمان از این دانشکده فارغ التحصیل شد.
سازنده نخستین برج و ساختمان بلند مرتبه ایران و تهران، طراح و سازنده نخستین آسانسور ایرانی، دستگاه شمعکوبی، هواپیمای بدون موتور، هلیکوپتر و… که سالها فعالیت در طرحهای مهم و ملی ساختمانی را در کارنامه خود به ثبت رسانده است.
سه دوره بلندمرتبهسازی ایران
ساختمان بلندمرتبه در ایران تعریف مشخصی دارد. ساختمانی که بیش از ۲۳ متر ارتفاع داشته باشد، بلندمرتبه محسوب میشود و اولین بنای ساخته شده در ایران مربوط به شهر تهران، توسط مهندس خانشقاقی است.
با نگاهی به تاریخ ساخت و سازهای بلند مرتبه در گذشته میتوان بلندمرتبهسازی در ایران را به سه دوره تقسیم کرد:
- دوره اول از سالهای ۱۳۴۲ الی ۱۳۴۶ بلندمرتبهسازی بدون هیچ دستورالعملی برای حل معضلات نوظهور شهری انجام میشد.
- دوره دوم برای سالهای ۱۳۴۶ الی ۱۳۷۴ بوده است که طرح و ضوابطی محدود برای بلندمرتبهسازی تدوین میشود.
- دوره سوم از سال ۱۳۷۴ به بعد آغاز شد که ساخت بلند مرتبهها قانونمند شده و ضوابط کامل میشوند.
مصاحبه مهندس هوشنگ خانشقاقی
- چطور به فکر ساختن ساختمان بلند افتادید؟
من از انجام کارهای سخت که محتاج فکر کردن و حل مشکلات بود لذت میبردم. عشق مهندسی داشتم و اعتقاد داشتم مهندس کسی است که میتواند چیزهایی را با حداکثر استحکام و حداقل وقت و مخارج بسازد. همیشه دلم میخواست کارهایی بکنم که تا به حال نشده باشد. به همین دلیل به فکر ساختمان بلند افتادم. تهران کمکم داشت بزرگ میشد و فکر میکردم ساختمان بلند هم به زودی رایج میشود. باید کسی شجاعت شروع کردن را میداشت و من داشتم.
- بلندترین ساختمان تهران در آن دوره چند طبقه داشت؟
باشگاه افسران ۴ طبقه بود و یک آسانسور داشت که تشریفاتی بود. دو ساختمانِ دو طرف زمین من، خشتی بودند و خطر ریزش آنها میرفت. با تفکر زیاد مشکل را حل کردم. بدین ترتیب که پیکَنی ستونهای لازم ساختمان را به وسیله حفر چاه انجام دادیم و با نصب مفتولهای آرماتور و پرکردن چاهها، ستونهای بتن مسلح در مجاورت پی همسایه ساختیم.
بعد با ساخت تیر بتن مسلح و اتصال سرستونها از نشست دیوار مجاور جلوگیری کردیم. به همین منوال عملیات پیسازی ستونها انجام و سقف زیر زمین ساخته شد. در اینجا نصب صفحه ستونها و برپا کردن آنها شروع شد و سقف طبقه اول و دوم را ساختیم. ضمن پیشرفت کار و ساخت طبقات از محل راهپله، طبق نقشه، شروع به خاکبرداری زیرزمین کردیم و ستونهای زیرزمین هویدا شدند. بعد از آن عایقکاری و دیوارسازی زیرزمین انجام شد.
مسئلهای که در هر ساختمان مخصوصا ساختمانهای بلند اهمیت دارد، تعیین مقاومت خاک است. ما برای همین ساختمان، از طریق حفر چاه و نمونهبرداری از لایههای آن، عمل کردیم. با مراجعه به فرمولهای مربوطه، مقاومت زمین را مشخص کردیم و پیها را براساس آن ریختیم.
در آن زمان، دستگاه جوشکاری و جرثقیل نبود این مشکل هم میبایست به طریقی مطالعه و حل میشد. در خارج از شهر، در یک دکان آهنگری، دستگاه جوشی بازمانده از جنگ بود که از آن استفاده کردیم و اتصال دو تیر آهن به اندازههای معین را با تسمه آهنی انجام دادیم. با تنها وسیله حمل موجود در آن زمان، یعنی گاری اسبی، آن را به محل ساختمان آوردیم. پس از برپایی ستونها روی صفحه زیر پیها، مفتولها را داخل ستونها قرار دادیم و بتن ریزی کردیم.
بدین طریق ستونها به طور کامل به صفحه متصل شدند و پس از سخت شدن، بتن عملاً کار جوش را کرد. به همین طریق سقف و ستونهای فوقانی هم نصب شدند. تیرها و سقف بتن آرمه باعث استحکام اتصالات شد. این ساختمان تماماً بتن آرمه است. سقفها و اعضای باربر بهخصوص نقاط اتصال، با دقت با بتن مسلح محکم شدهاند.
پس از گذشت ۴۵ سال و بروز چند زلزله نسبتاً شدید کوچکترین ترکی در آن ایجاد نشده و این خود امتحان خوبی از استقامت آن است. من همیشه میگفتم اگر این ساختمان را از ته ببریم و بخوابانیم و دوباره سرجایش بگذاریم هیچ گونه آسیبی به آن نخواهد رسید.
ما در درس مقاومت مصالح خوانده بودیم که اگر دور بتن را ببندیم میتوانیم مقاومت را بالا ببریم. اصطلاحا به این کار میگویند دورپیچی و اگر بتن دورپیچی باشد میتوانیم ابعاد را کم کنیم و همان مقاومت معمول را داشته باشیم. من در آن زمان همین کار را کردم.
اگر به ساختمانهایی با همین ارتفاع نگاه کنید، میبینید که ابعاد ستونهایشان دوبرابر ساختمان من است. به هر حال با این کارها، توانستیم ساختمان را اجرا کنیم. حالا که میگویم ساده به نظر میرسد، اما آن وقتها شبهایی بود که نمیخوابیدم و فکر میکردم، به خصوص وقتی که به طبقات بالاتر رسیده بودیم.
سخن پایانی
این ساختمان مسکونی ۱۰ طبقه با اسکلت بتن آرمه، آغاز کننده ساخت بناهای بلند مرتبه در ایران بود. روش ساخت این بنا، راه حل و الگوی بسیاری از پروژهها بوده است. این ساختمان، با تلاش بسیار و بازدید از پروژههای موفق کشورهای دیگر توسط مهندس خانشقاقی، به صورت شخصی و هیچ پشتوانهای، ساخته شد و شروع کننده تحول و توسعه شهری در تهران گردید.
