بار سنگین ۱۰ میلیون تن نخاله جنگی بر دوش شهرداری تهران

یادداشت مهمان الهه پهلوان، فعال محیط زیست، نشان می‌دهد که قریب به ۶۵۳ اصابت در تهران، به ۵۱ هزار واحد مسکونی آسیب رسانده و میلیون‌ها تن نخاله خطرناک تولید کرده است. پیش‌بینی می‌شود حجم نخاله‌های ساختمانی ناشی از جنگ تهران، با تولید یک سال پسماند ساختمانی در شرایط عادی برابر باشد. این حجم عظیم با وجود زیرساخت‌های ناکافی بازیافت کشور و افزایش احتمال دفن غیراصولی، به دغدغه جدی جامعه محیط زیست تبدیل شده است.

آمارهای متفاوت و حجم انبوه نخاله‌ها

اگرچه مسکن یکی از نیازهای اساسی زندگی مردم است، اما بخش قابل توجهی از خانه‌ها در جریان تجاوز به ایران تخریب شد. در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵، منوچهر خواجه‌دلویی، رئیس بنیاد مسکن، اعلام کرد که تعداد ۲ هزار واحد تجاری و مسکونی در سراسر کشور باید تخریب و بازسازی شوند. سهم شهر تهران از این تعداد، ابتدا به گفته علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، حدود ۱ هزار و ۷۹۱ واحد اعلام شد، اما این رقم در ۲۹ تیرماه ۱۴۰۵ به گفته سید علی شریفی، معاون پیشگیری و کاهش خطر همان سازمان، به ۲ هزار و ۱۳۵ واحد رسید.

داوود افشار، معاون خدمات شهری و امور خودرویی سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران نیز در خردادماه ۱۴۰۵ ضمن اشاره به تخلیه ۱۰ هزار تن پسماند در جریان جنگ ۱۲ روزه، حجم آوارهای ناشی از جنگ رمضان را حدود دو برابر آوارهای جنگ ۱۲ روزه برآورد کرد. با این حال، به نظر می‌رسد آمارها هنوز قطعی نیستند؛ سعید تاجیک، رئیس کمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق بازرگانی تهران، برآورد می‌کند که حدود ۱۰ میلیون تن نخاله ناشی از تخریب‌ها در شهر تهران ایجاد شده است. از سوی دیگر، دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمین‌شناسی، پیش‌تر تخمین زده بود که بین ۲.۴ تا ۳.۳ میلیون تن نخاله جنگی و بین ۴ تا ۶ میلیون تن آوار در سراسر کشور وجود دارد.

نخاله‌هایی که هنوز می‌جنگند

نخاله‌های جنگی به دلیل ترکیب ناهمگن از مصالح ساختمانی، فلزات، ترکیبات شیمیایی و گاه بقایای مهمات عمل‌نکرده، بسیار خطرناک هستند. برخی رسانه‌ها از عنوان «پسماندهایی که هنوز می‌جنگند» برای توصیف آن‌ها استفاده کرده‌اند، چرا که این مواد می‌توانند زنجیره‌ای از مخاطرات کوتاه‌مدت و بلندمدت ایجاد کنند. علاوه بر این، عدم اهتمام به مصالح سازگار با محیط زیست و پرتوزایی (مانند گرانیت و بتن) یا استفاده از موادی مانند پشم شیشه که در صورت انفجار به ذرات ریزی تبدیل شده و خطرناک هستند، نگرانی‌های بیشتری را ایجاد کرده است.

جنگ تحمیلی اخیر با نمایان ساختن ضعف‌ها و تهدیدها، نیاز کشور به بروزرسانی ضوابط فنی ساخت‌وساز با نگاه محیط‌زیستی را آشکار ساخته است. مدیریت و برداشت آوارهای خطرناک جنگ تحت شرایط خاص توسط مناطق شهرداری انجام شد و آوارها به نزدیک‌ترین محل‌های موقت منتقل گردیدند. طبق دستورالعمل‌های ایمنی، این آوارها باید تا دو ماه در محل‌های موقت باقی بمانند تا علاوه بر عملیات ایمن‌سازی، فرآیندهای قضایی مانند جستجوی مدارک صورت گیرد و در نهایت به دو مرکز آرادکوه یا آبعلی انتقال یابند. شایان ذکر است که این آوارها هنوز به طور کامل به این مراکز منتقل نشده‌اند و حدود ۲۰ درصد از آن‌ها جابه‌جا شده است.

راهکارهای مدیریت و بازیافت

زنگ خطر برای کشور به صدا درآمده است؛ زیرساخت‌های ناکافی برای بازیافت مصالح ساختمانی و ترس از آسیب‌های دفن نخاله‌ها، نیازمند پاسخ سریع است. محسن قضاتلو، مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران، اعلام کرد که میزان خاک و نخاله ساختمانی تولیدی شهر تهران در شرایط عادی روزانه حدود ۲۱ هزار تن است که از این میزان، حدود ۱۳ هزار تن در مجتمع آبعلی پذیرش و روزانه ۴ هزار تن بازیافت می‌شود؛ بنابراین در حال حاضر حدود ۲۰ درصد از نخاله‌های ساختمانی تولیدی شهر بازیافت می‌شود.

با این حال، بازیافت و استحصال مواد همچنان دست برتر را در میان روش‌ها دارد و تغییر نگرش به معادنی ارزشمند، می‌تواند تأمین مواد اولیه مانند شن و ماسه را فراهم کرده و از منابع زیست‌محیطی محافظت کند. با توجه به هزینه‌های قابل توجه و زمان‌بر بودن اقدامات اصولی در شرایط فعلی، پیشنهاد می‌شود سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان ناظر، از ظرفیت‌های کنوانسیون‌هایی همچون بازل و کمک‌های اضطراری بین‌المللی به عنوان راهکاری جهت مدیریت حجم قابل توجه نخاله‌های ساختمانی جنگی استفاده نماید.