مجله ساختمان، شماره ۱۶۸، صفحه ۵۴ و ۵۵، خرداد ۱۴۰۴.
در این گزارش، داستانی خواندنی از پیوند هنر، معماری، فناوری پیشرفته و برنامهریزی شهری را مرور میکنیم تا ببینیم، چگونه یک پروژه فرهنگی، شهر صنعتی رو به افول بیلبائو را به الگویی جهانی برای بازآفرینی شهری بدل کرد.
بحران و تغییر در بیلبائو
در دهه ۱۹۹۰ میلادی، بیلبائو، یکی از قطبهای صنعتی اسپانیا، با بحران اقتصادی دستوپنجه نرم میکرد. صنایعی چون فولاد، کشتیسازی و تولیدات سنگین که شالوده اقتصاد این شهر را تشکیل میدادند، رو به افول گذاشته بودند. بنادر خاموش، کارخانههای تعطیلشده و نرخ بیکاری ۲۰ درصدی، آیندهای مبهم و چهرهای افسرده از شهر ارائه میداد. خوان ایگناسیو ویدارته، مدیر وقت موزه گوگنهایم بیلبائو، آن دوره را به خوبی به یاد دارد: «شهر با بحرانی عمیق مواجه شده بود. یک قرن شکوفایی اقتصادی ناگهان پایان یافته بود.» در چنین فضایی، دولت منطقهای باسک، مسیر تازهای پیشنهاد داد: جایگزینی اقتصاد صنعتی با اقتصاد فرهنگی.
بازآفرینی شهری با محوریت فرهنگ
دولت محلی باسک با هدف بازسازی چهره شهر، برنامهای جاهطلبانه آغاز کرد: تبدیل بیلبائو به مقصدی فرهنگی و گردشگری. پروژههای بزرگ به معماران نامآشنای جهان سپرده شد:
- طراحی متروی بیلبائو به نورمن فاستر
- ساخت یک پل عابر پیاده و ترمینال فرودگاه به سانتیاگو کالاتراوا
- و مهمتر از همه، ساخت یک موزه هنر مدرن در کلاس جهانی با همکاری بنیاد گوگنهایم نیویورک
دولت منطقهای تصمیم گرفت حدود ۱۰۰ میلیون دلار برای ساخت این موزه و هزینه مجوز برند گوگنهایم سرمایهگذاری کند که البته به دلیل هزینهکرد عمومی در شرایط بحرانی، با مخالفتهای گسترده ای روبرو شد.
معماری رادیکال فرانک گری
در مسابقه طراحی، طرح فرانک گری، معمار نامدار کاناداییتبار، به دلیل جسارت و نوآوریاش برگزیده شد. طرح او، هیچ شباهتی به موزههای رایج نداشت: احجام منحنی، پوستههای تیتانیومی درخشان، و فرمی پویاتر از مجسمههای مدرن.
اجرای این طرح از نظر مهندسی تقریبا غیرممکن به نظر میرسید. راهحل فرانک گری برای غلبه بر این چالش، استفاده از نرمافزار پیشرفته طراحی سهبعدی CATIA بود، ابزاری که در ابتدا برای طراحی هواپیماهای جنگی و جتهای بوئینگ ۷۷۷ ساخته شده بود.
CATIA امکان مدلسازی دقیق سطوح پیچیده و منحنی را با هندسه نااقلیدسی فراهم میکرد. برخلاف نرمافزارهای رایج CAD، این سیستم میتوانست از مدل دیجیتال، دستورالعملهای دقیق ساخت و تولید استخراج کند. به کمک این فناوری:
- فرمهای پیچیده موزه به هزاران قطعه مجزا تقسیم و قابل ساخت شدند.
- سطوح منحنی به کمک الگوریتمها به صفحات مسطح تبدیل شدند تا هر پنل تیتانیومی بتواند با دقت میلیمتری برش و نصب شود.
- تیمهای مهندسی در آمریکا و اسپانیا، همزمان در فرآیند طراحی و ساخت مشارکت داشتند.
تولد یک نماد تیتانیومی
در ابتدا استفاده از فولاد ضدزنگ یا آلیاژ مسسرب مد نظر بود، اما در نهایت گری از تیتانیوم برای پوسته خارجی بنا بهره گرفت. فلزی سبک، بادوام و مقاوم در برابر خوردگی که بازتاب نور آن، یادآور آسمان ابری بیلبائو بود.
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، مقادیر زیادی تیتانیوم حاصل از اوراق زیردریاییهای هستهای کلاس آلفا وارد بازار شده و هزینه آن بهطور قابل توجهی کاهش یافته بود. این اتفاق تصادفی، زمینه را برای پوشش موزه با ۳۳٬۰۰۰ پنل تیتانیومی به ابعاد حدودی ۸۰ در ۱۱۵ سانتیمتر فراهم کرد.
مهندسی ساخت بیسابقه
فرایند ساخت در سال ۱۹۹۳ آغاز شد. برای اجرای دقیق فرمهای دوبلمنحنی، سه لایه سازهای طراحی شد:
- اسکلت اصلی از فولاد صلب
- سازه میانی با تیرهای منحنی
- توریهای شکلدهنده سطوح بیرونی
هر تیر فولادی منحنی، منحصر بهفرد بود. برخی بخشها باید با جرثقیل در محل نگه داشته میشدند تا سازه کامل شود. برای نصب پنلهای تیتانیومی در بخشهای صعبالوصول، حتی از صخرهنوردان حرفهای کمک گرفته شد.
از شک به تحسین
در ابتدا، افکار عمومی نسبت به پروژه بدبین بود. اما همزمان با شکلگیری بنا، هیجان و علاقه جای تردید را گرفت. با افتتاح رسمی موزه در اکتبر ۱۹۹۷، همهچیز تغییر کرد. در سال نخست، بیش از ۱/۳ میلیون نفر از موزه بازدید کردند، یعنی سه برابر پیشبینیها. اقتصاد محلی رونق گرفت، گردشگران خارجی به بیلبائو سرازیر شدند و دیگر پروژههای زیرساختی به سرعت پیگیری شدند.
میراث جهانی بیلبائو
موزه گوگنهایم بیلبائو، نهتنها نشانهای از شکوفایی دوباره شهر، بلکه الگویی برای احیای شهری در سراسر جهان شد. از لندن (تیت مدرن) تا متز فرانسه (مرکز پمپیدو)، تلاشهایی مشابه صورت گرفت، اگرچه اغلب بدون موفقیت مشابه.
خوان ایگناسیو ویدارته هشدار میدهد: «اینکه تصور کنیم مشکلات شهری را میتوان با ساخت یک بنای شاخص حل کرد، اشتباه است. موفقیت بیلبائو حاصل هماهنگی بین زمان، نیاز، چشمانداز و اجرا بود.»
تاثیرات فراتر از معماری
این پروژه، مقدمهای بر رواج مدلسازی اطلاعات ساختمان (BIM) بود و رابطه بین معماران، مهندسان و سازندگان را بازتعریف کرد. فرانک گری نیز پس از این پروژه، شرکت Gehry Technologies را تاسیس کرد تا فناوریهای طراحی دیجیتال را جهانی کند.
جمعبندی
موزه گوگنهایم بیلبائو نمونهای برجسته از همگرایی خلاقیت معمارانه، جسارت برنامهریزی و نوآوری فناورانه است. این پروژه نشان داد که معماری، مشروط بر اینکه بخشی از یک راهبرد کلنگر باشد، میتواند فراتر از فرم، به عنوان ابزاری برای تحول اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مورد استفاده قرار گیرد.
خبر مرتبط:
فرانک گری؛ معمار خلاق گوگنهایم بیلبائو در ۹۶ سالگی در گذشت
مقاله منتشر شده در مجله ساختمان:
سمفونی فولاد و نور:
رمزگشایی از معماری آکوستیک دیزنی کنسرت هال
مجله ساختمان، شماره ۱۶۸، صفحه ۵۶ و ۵۷، خرداد ۱۴۰۴.
