پنل تخصصی «چالشها و فرصتهای نظام مهندسی ساختمان» روز دوشنبه، چهارم دیماه ۱۴۰۳ با حضور چهرههای شاخص و تاثیرگذار در سالن همایشهای سندیکای شرکتهای ساختمانی برگزار شد. در این نشست تخصصی که به همت مجتمع رسانهای ساختمان «صما» برگزار گردید، مهندس بیژن نامدار زنگنه، وزیر پیشین نفت و از پیشکسوتان صنعت ساختمان، محمدجواد آذری جهرمی، وزیر پیشین ارتباطات و فناوری اطلاعات، دکتر پیروز حناچی، استاد دانشگاه تهران و شهردار پیشین تهران، مهندس بهرام غفاری، از بنیانگذاران سازمان نظام مهندسی و تدوینکننده مقررات ملی ساختمان، مهندس علیرضا مقدسزاده اردبیلی، رئیس شورای هماهنگی تشکلهای مهندسی و دکتر محمد فاضلی، جامعهشناس و عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی بهعنوان سخنران حضور داشتند. این نشست با هدف بررسی چالشهای موجود و ارائه راهکارهای عملی برای بهبود وضعیت نظام مهندسی برگزار شد.
نگاه جامعه شناختی به مساله نظام مهندسی
دکتر محمد فاضلی، جامعهشناس و تحلیلگر مسائل اجتماعی، در آغاز نشست خود با طرح مفهوم «پوکی استخوان نهادی»، وضعیت کنونی نظام مهندسی را مورد تحلیل قرار داد. وی در توضیح این مفهوم گفت: «ایران به نوعی دچار پوکی استخوان نهادی شده است. وقتی نهادهای کشوری نمیتوانند اعتماد عمومی را جلب کنند، مانند پوکی استخوان عمل میکنند. نهادهایی که چنین وضعیتی دارند، حتی اگر از آنها خواسته شود که از ارتفاع دو متر بپرند، نمیتوانند این کار را انجام دهند، چون میدانند مانند کسی که پوکی استخوان دارد، ساختارشان شکننده است.»
فاضلی در ادامه با تاکید بر تفاوت بین اخلاق حرفهای و اخلاق عمومی اظهار کرد: «اخلاق حرفهای بهطور کلی در کانون توجه مردم قرار ندارد. برای مثال، اگر در سازمان نظام مهندسی مواردی مانند امضا فروشی مطرح شود، واکنش جامعه چیست؟ اگر کسی بدون لباس مناسب در خیابان ظاهر شود، واکنش شدیدتری از سوی جامعه شاهد خواهیم بود؛ حال کدام یک برای جامعه خطر بیشتری دارد؟» وی همچنین با اشاره به ریشههای تاریخی این موضوع گفت: «در تاریخ روم باستان، اروپا در دوران قرون وسطی و حتی تاریخ اسلام، صنفها وظیفه داشتند که اخلاق حرفهای را تعریف کنند؛ مثلا قصاب خوب، پزشک خوب و مهندس خوب چه ویژگیهایی دارند؟ این تعاریف باید از درون صنفها بیرون میآمد.»
نگاه اجرایی به مساله نظام مهندسی
بیژن نامدار زنگنه، وزیر پیشین نفت، در ادامه نشست با مقایسه نظام اجرایی در بخش دولتی و خصوصی به تحلیل وضعیت پرداخت و گفت: «در دولت، ما یک نظام اجرایی برای پروژههای مهندسی داریم؛ این نظام، با وجود مشکلات و ضعفها و حتی برخی تخلفات، تاکنون عملکرد خوبی داشته است. اگر به سازههایی که ساخته شده و پروژههایی که اجرا شده نگاه کنید، معمولا کیفیت کارهای انجامشده در بخش دولتی از بخش خصوصی بالاتر بوده است.» زنگنه در ادامه به مشکلات بخش خصوصی اشاره کرد و افزود: «سی سال است که نظام مهندسی به دلایلی که خودتان بهتر میدانید، نپذیرفته که یک نظام اجرایی معقول برای ساخت و ساز غیردولتی شکل بگیرد و فعال شود. در نتیجه، فقط امضای تکنفری رایج شده که باعث هدر رفت منابع ملی ما شده است.»
وی همچنین به مساله عمر ساختمانها اشاره کرد و گفت: «علاوه بر هدر رفت منابع ملی، جان انسانها هم در خطر است. عمر ساختمانها بهطور مداوم کاهش مییابد. امروز بسیاری از ساختمانها بهسرعت فرسوده میشوند. شاید هنوز بیست سال از ساخت برخی نگذشته که تاسیسات آنها خراب، سیستم برق دچار مشکل و سازه عملا غیرقابل استفاده میشود.»
راهکارهای پیشنهادی برای اصلاح ساختار
علیرضا مقدسزاده اردبیلی، رئیس شورای هماهنگی تشکلهای مهندسی، با تاکید بر اهمیت نگاه ملی به مسائل نظام مهندسی گفت: «شورای هماهنگی بیش از شصت هزار آبادگر در حوزههای مختلف دارد، از جمله مهندسان مشاور، پیمانکاران، سازندگان، تامینکنندگان و بازرسی فنی. متاسفانه حضور این افراد بسیار کمرنگ است.»
نقش نظارت و بازرسی فنی
بخش مهمی از نشست به موضوع نظارت و بازرسی اختصاص یافت. دکتر پیروز حناچی با اشاره به تجربه زلزله بم گفت: «در شهرک رزمندگان بم که زمین را داده بودند به افراد کمدرآمد، بیشترین تلفات رخ داد چون اکثرا هم جمعیتشان زیاد بود و هم سطح درآمدشان کم. طبیعی بود که خانههایی که ساخته بودند بسیار آسیبپذیر بود.»
بخش پرسش و پاسخ
بخش پرسش و پاسخ این نشست با استقبال گسترده حاضران همراه بود و موضوعات متنوعی مورد بحث و بررسی قرار گرفت:
موضوع حقالزحمه و درآمد مهندسان
خانم آراسته، فعال جامعه معماری، با اشاره به کاهش ارزش خدمات مهندسی گفت: «نوزده سال پیش، حقالزحمه طراحی یک پروژه هتل سی و چهار هزار متری، معادل صد و بیست میلیون تومان بود که ارزشی برابر با هزار و پانصد سکه طلا داشت. امروز این رقم به یک رویای دستنیافتنی تبدیل شده است.»
دکتر حناچی در پاسخ گفت: «مساله اصلی، تعارض بین منفعت و اخلاق است. باید ساختاری ایجاد کنیم که منافع مادی در راستای رعایت اصول حرفهای تعریف شود.»
چالش شرکتهای حقوقی و امضافروشی
علی تاجیک، فارغالتحصیل دانشگاه شهید بهشتی، مساله نظارت و اجرا را مطرح کرد و گفت: «در حال حاضر هر فردی با هر سطح توانایی میتواند وارد حوزه ساخت و ساز شود. نظارت و شرکتهای مجری صرفا جنبه فرمالیته پیدا کردهاند.»
دکتر زنگنه در پاسخ تاکید کرد: «باید نظام اجرایی مشخصی برای ساخت و ساز در بخش خصوصی تدوین شود. این نظام باید متناسب با پیچیدگی و مقیاس پروژهها طراحی شود.»
مساله گردش مالی و شفافیت
یکی از حاضران پرسید: «چرا گردش مالی چهار هزار میلیاردی سازمان در جهت رفاه مهندسان و ارتقای کیفیت خدمات هزینه نمیشود؟»
بهرام غفاری پاسخ داد: «سازمان نظام مهندسی نباید به مرکز مبادلات مالی تبدیل شود؛ این منابع باید صرف ارتقای کیفیت خدمات مهندسی و آموزش مستمر اعضا شود.»
موضوع کارکنان نظام مهندسی
یکی دیگر از حاضران مساله فشار بر کارکنان سازمان را مطرح کرد و گفت: «کارمندان نظام مهندسی تحت فشارهای مختلف قرار دارند. گاه تهدید میشوند که اگر همکاری نکنند، قراردادشان تمدید نخواهد شد.»
دکتر حناچی در پاسخ گفت: «طبق آییننامههای ابلاغی وزارتخانه، در مدت انتخابات هرگونه فسخ قرارداد، عقد قرارداد و جابهجایی غیرقانونی است. باید از کارکنان سازمان که قشر ضعیفتری هستند حمایت شود.»
بحث آموزش و صلاحیت حرفهای
علی خیرآبادی، یکی از حاضران در همایش، گفت: «بزرگترین چالش امروز، فاصله بین آموزش دانشگاهی و نیازهای بازار کار است؛ دانشجویان پس از فارغالتحصیلی با شرکت در چند کلاس، پروانه نظارت و اجرا میگیرند، در حالی که تجربه کافی ندارند.»
آذری جهرمی در پاسخ تاکید کرد: «باید نظام آموزشی و حرفهای مهندسی را متحول کنیم. استفاده از فناوریهای نوین آموزشی و ایجاد دورههای کارآموزی عملی میتواند به پر کردن این شکاف کمک کند.»
مساله انرژی و پایداری
یکی از مهندسان حاضر پرسید: «چرا با وجود مقررات ملی ساختمان در حوزه انرژی، همچنان شاهد هدررفت انرژی در ساختمانها هستیم؟»
زنگنه در پاسخ گفت: «مساله اصلی در قیمتگذاری انرژی و نبود انگیزههای اقتصادی است. باید مکانیزمهای تشویقی برای ساخت و ساز پایدار ایجاد شود.»
موضوع نظارت و بازرسی
علی سرحدی، از دیگر شرکتکنندگان، با اشاره به ماده ۴ قانون نظام مهندسی گفت: «طبق قانون، هیچ ساختمانی نمیتواند بدون مجری دارای صلاحیت ساخته شود. اما متاسفانه بسیاری از الزامات قانونی در حال حاضر نادیده گرفته میشوند.»
دکتر فاضلی در پاسخ تاکید کرد: «مساله فقط قانون نیست، بلکه ساختار نظارتی و اجرایی است که باید اصلاح شود. باید مکانیزمهای نظارتی موثر و کارآمد طراحی شود.»
موضوع انرژی و بهینهسازی
در انتهای نشست، موضوع مصرف انرژی در ساختمانها مطرح شد. یکی از حاضران با اشاره به عدم رعایت مقررات انرژی در ساختمانها پرسید: «چرا با وجود مقررات ملی ساختمان در حوزه انرژی، همچنان شاهد هدررفت انرژی در ساختمانها هستیم؟»
زنگنه در پاسخ گفت: «مساله اصلی در قیمتگذاری انرژی است. وقتی ارزش واقعی سوخت در کشور محاسبه نمیشود، طبیعتا صرفهجویی در مصرف انرژی اولویت نخواهد بود. در کشورهای پیشرفته، علاوه بر قیمت واقعی انرژی، مالیاتهای مضاعف نیز بر مصرف انرژی وضع میشود.»
این پنل تخصصی که بهصورت زنده از طریق اینستاگرام «صما نیوز» پخش میشد، با استقبال بیش از ۱۷۰۰ بیننده همراه بود.
در جمعبندی این نشست تخصصی، سخنرانان راهکارهای مشخصی را برای اصلاح وضعیت موجود ارائه کردند:
۱. اصلاح ساختار نظام مهندسی با رویکرد حرفهای
دکتر حناچی در این خصوص تاکید کرد: «نظام مهندسی باید از یک سازمان صرفا صنفی به یک نهاد حرفهای تبدیل شود؛ ما باید به سمت الگوی نظامهای حرفهای پیشرفته حرکت کنیم که در آنها منافع عمومی بر منافع صنفی اولویت دارد.»
۲. تقویت اخلاق حرفهای
دکتر فاضلی با تاکید بر این موضوع گفت: «کارکرد نظامهای صنفی فقط اقتصادی نیست، کارکردشان اخلاقی است. نظام مهندسی باید مهندسی اخلاقی را تعریف و روابط اخلاقی را تنظیم کند. تا زمانی که زبان نهادی را درمان نکنیم، حتی با وجود میلیونها آدم خوشاخلاق، مشکلات حل نخواهد شد.»
۳. شفافسازی گردش مالی
پیروز حناچی با اشاره به ضرورت شفافیت مالی گفت: «سازمان نظام مهندسی نباید مرکز مبادلات مالی باشد. این سازمان صرفا باید صلاحیت افراد را تایید و نظارت کند، نه اینکه خود به یک نهاد مالی تبدیل شود.»
۴. ایجاد نظام اجرایی کارآمد در بخش خصوصی
مهندس غفاری در این خصوص تاکید کرد: «باید نظام اجرایی مشخصی برای ساخت و ساز در بخش خصوصی تدوین شود. این نظام باید متناسب با پیچیدگی و مقیاس پروژهها طراحی شود و نقش نهادهای مهندسی در آن به روشنی تعریف گردد.»
۵. توجه به کیفیت ساخت و ساز
دکتر حناچی با اشاره به تجربه زلزله بم گفت: «کیفیت ساخت و ساز یک مساله حیاتی است. ما نمیتوانیم اجازه دهیم ساختمانهایی ساخته شوند که در برابر حوادث طبیعی آسیبپذیر باشند. باید سیستم نظارتی قوی و کارآمد ایجاد شود.»
۶. بهینهسازی مصرف انرژی
حناچی در این خصوص تاکید کرد: «صرفهجویی اساسی در کنترل مصرف انرژی است. روزانه سیصد هزار بشکه نفت در ساختمانها هدر میرود و این یعنی اتلاف سرمایه ملی.»
نگاه پیروز حناچی به چالشهای نظام مهندسی
پیروز حناچی، استاد دانشگاه تهران و شهردار پیشین تهران، در بخش دیگری از سخنان خود به چالشهای اساسی نظام مهندسی پرداخت. وی گفت: «در سال ۷۶، زمانی که نظام مهندسی شکل گرفت، تمام نفرات اول در حوزههای تخصصی، افراد شاخص و مرجع در رشته خود بودند. افرادی چون مرحوم کتیرایی، شهسواری و مهندس زیدیان که در حوزههای خود سرآمد بودند، اما امروز کمتر شاهد چنین حضور تاثیرگذاری هستیم.»
حناچی با اشاره به رابطه نظام مهندسی و شهرداریها افزود: «متاسفانه امروز حدود ۸۰ درصد از بودجه شهرداریها از محل درآمدهای شهرسازی تامین میشود. این وابستگی باعث شده در برخی موارد، منافع اقتصادی بر ضوابط فنی و شهرسازی اولویت پیدا کند.»
وی همچنین به مساله مهم نظارت پرداخت و گفت: «ما نیازمند یک سیستم نظارتی قوی و مستقل هستیم. نمیتوان انتظار داشت سیستمی که خود درگیر منافع اقتصادی است، نظارت بیطرفانه و موثری داشته باشد.»
دیدگاه آذری جهرمی درباره فناوری و نوآوری
محمدجواد آذری جهرمی، وزیر پیشین ارتباطات و فناوری اطلاعات، بر ضرورت بهرهگیری از فناوریهای نوین در نظام مهندسی تاکید کرد و گفت: «ما در عصر تحول دیجیتال قرار داریم و نظام مهندسی نمیتواند نسبت به این تحولات بیتفاوت باشد. باید از ظرفیتهای فناوری برای شفافسازی فرآیندها، بهبود نظارت و ارتقای کیفیت خدمات استفاده کنیم.» جهرمی با اشاره به تجربه موفق دولت الکترونیک افزود: «امروز بسیاری از خدمات دولتی بهصورت الکترونیکی ارائه میشود؛ چرا نباید همین الگو را در نظام مهندسی پیاده کنیم؟ این کار هم به شفافیت کمک میکند و هم جلوی بسیاری از تخلفات را میگیرد.» وی در بخش دیگری از سخنانش بر لزوم تحول در آموزش مهندسی تاکید کرد و گفت: «نمیتوانیم با روشهای سنتی به استقبال آینده برویم. باید نظام آموزشی و حرفهای مهندسی را متحول کنیم و از فناوریهای نوین برای ارتقای کیفیت خدمات مهندسی بهره ببریم.»
