دومینوی زمینلرزه در استان تهران
پس از ورامین و فیروزکوه، احتمال وقوع زلزله در شهر تهران قوت گرفت
تنها چند ساعت پس از هشدار اعضای پارلمان شهری پایتخت درباره لزوم آمادگی
در برابر احتمال وقوع زلزله در شهر تهران و آنچه «فاجعه تاریخ« خوانده
شد، ساعت ۲۲:6دقیقه سهشنبه زلزلهیی به قدرت ۶/۴ ریشتر فیروزکوه (حوالی
مرز استانهای تهران و مازندران) را لرزاند. بهانه هشدارهای اعضای شورای شهر تهران
اما زمینلرزه ۱/4ریشتری جوادآباد ورامین (جنوبشرق تهران) بود. زمینلرزهیی که اواخر مرداد ماه سال جاری به وقوع پیوست. با
توجه به وقوع زنجیرهیی از رشتههای کوچک مقیاس در ورامین و فیروزکوه، اینک سوالی مطرح
است که آیا شهر تهران حلقه بعدی زنجیره زلزله است؟ کارشناسان در پاسخ به این سوال
نظرات متفاوتی دارند. برخی زلزلههای اخیر را بیارتباط به گسلهای تهران و برخی
هم آن را مرتبط به گسلهای تهران میدانند.
مهندس اسماعیل فرزانگان، رییس شبکه شتابنگاری زلزله کشور دیروز با اشاره به زلزله ۶/۴ ریشتری فیروزکوه از احتمال افزایش تعداد وقوع
یافته آن خبر داد و گفت: در حال بازدید حضوری از ایستگاههای دیگر هستیم تا تعداد
دقیق را عنوان کنیم.
شرط ارتباط زلزلهها با یکدیگر
او در مورد احتمال ارتباط زلزله فیروزکوه با زلزله ورامین و جوادآباد
گفت: زلزله
فیروزکوه در منطقهیی با شرایط و گسلهایی خاص همان منطقه با زلزله جوادآباد که در
ناحیهیی با مشخصات دیگر بود هیچ ارتباطی ندارد. الزاما اگر یک زلزله دیگر هم هفتههای
بعد در منطقه غرب تهران اتفاق افتاد، نمیتوان گفت با هم ارتباط دارند. زلزلهها
زمانی ممکن است با هم ارتباط داشته باشند که در یک ناحیه باشند و فاصله مکانی آنها
کمتر از ۱۰۰ تا 150کیلومتر باشد. ما در زمینشناسی اصطلاحی داریم که بر اساس فرآیند علمی حاکم بر گسلها
و سایر ساختارهای زمینشناسی در ناحیه است. مسلما گسل منصوب به زمینلرزه سهشنبه
فیروزکوه با این تفاسیر، هیچ ارتباطی با زلزله جوادآباد ندارد چون از لحاظ زمینشناسی
آنها در 2ناحیه زمین ساختی متفاوت هستند. یک زمانی است که به فاصله چند روز در یک
منطقه زلزله اتفاق میافتد و میشود اینها را به هم ارتباط داد اما در 2منطقه
متفاوت کاملا غیر محتمل است.
فرزانگان افزود: نه تنها در ایران بلکه در هیچ جای دنیا هم نمیشود
براساس وقوع یک زمینلرزه در یک منطقه حتی پیشبینی کرد که در همان منطقه ممکن است
زلزلههای بزرگتری اتفاق بیفتد. این فقط نشان میدهد که ناحیه مذکور از لحاظ
زلزلهخیزی منطقه فعالی است. اگر نگاهی به گذشته آن هم بیندازیم اوضاع را مشخص میکند.
یکی از ایستگاههایمان که از سال ۷۵ در فرمانداری فیروزکوه نصب شده است حدود ۷
زمینلرزه به بزرگی ۴ یا ۵ ریشتر ثبت کرده است اما اینکه بخواهیم، پیشبینی کنیم
که هفتههای بعدی زلزلههای بزرگتر یا کوچکتر میآید را نمیتوان انجام داد. با
این حال تمام این زلزلهها نشان میدهند که مناطق پیرامونی تهران از لحاظ زلزلهخیزی
در موقعیت حساسی قرار دارند. فرض کنید اگر زمینلرزهیی با بزرگی ۶/4ریشتری باعث
وحشت شده باشد اگر بزرگتر باشد، میتواند حتی خسارتهای مالی و جانی داشته باشد.
اینها هشدارها و نشانههایی از فعال بودن نواحی از لحاظ لرزه برای مردم و مسوولانی
است که بدانند زلزله در بسیاری از مناطق ایران وجود دارد و خیلی نزدیکتر از آن
چیزی است که فکر میکنیم.
گسلهای پیرامون تهران فعالند
او درباره پیشبینی زلزله بعدی نیز توضیح داد: منطقه اطراف و پیرامون تهران
گسلهای فعالی برای لرزه داریم که همه قادر به ایجاد زمینلرزههای متوسط یا بزرگی
هستند که بستگی به طول گسل دارند. اینکه بگوییم زلزله در شرق یا شمال تهران اتفاق
میافتد، امکان پیشبینی آن وجود ندارد.
رییس شبکه شتابنگاری زلزله کشور با اشاره به اینکه بر اساس اطلاعات زمینشناسی
تنها میتوانیم مکانهای مستعد برای زلزلهشناسایی را مشخص کنیم، توضیح داد: حساسترین
گسل تهران شمال تهران مشا و فشم و بعد از آن گسل شمال تهران را داریم که مرز بین
ارتفاعات شمالی تهران و دشت تهران است. در جنوب تهران گسلهایی مثل گسل کهریزک و ایوانکی گسلهایی هستند که
در منطقه جنوب و شرق تهران وجود دارند. در کل ایران ناحیهیی را نمیتوانید، تصور
کنید که گسل نداشته باشد.
او درباره چگونگی فعالیت 14دستگاه شتابنگاری که توسط سازمان مدیریت
بحران شهرداری در تهران نصب شده است، توضیح داد: زلزله وقتی اتفاق میافتد چند
دسته امواج از کانون زمینلرزه آزاد میشوند نخستین موجهای اولیه هستند که سرعت
آنها بیشتر است و تندتر حرکت میکنند تا به مرکز برسند. موجهای بعدی ثانویه
هستند که کندتر از موجهای اولیه حرکت میکنند که معمولا مخربتر هستند. موجهایی که
سریعتر میرسند دستگاههای شتابنگار میتوانند آنها را ثبت کنند و بعد با
استفاده از اختلاف زمانی انتقال دادههای زمینلرزه با امواج موجهای اولیه ثبت میشوند.
در ادامه نیز با استفاده از اطلاعات و برنامه خاصی که این دستگاهها دارند میتوانند
بزرگی و شتاب زمینلرزه را حدس بزنند و قبل از اینکه موجهای مخرب به هدف نهایی
سیگنال برسند، هشدار بدهند.
وی افزود: در دنیا به این دستگاه سامانههای هشدار سریع زمینلرزه میگویند.
البته هنوز تا اجرایی شدن کامل این طرح در مدیریت بحران شهرداری تهران فاصله داریم
تا همین قابلیت را به ظهور برسانند اما جای امیدواری دارد که چنین کاری انجام بشود
اما هر قدر تعداد این دستگاهها بیشتر باشد منطقهیی را که میتوان پوشش داد،
بیشتر است و از دقت بیشتری برخوردار است.
ارتباط با گسلهای تهران
بهرام عکاشه، پدرعلم ژئوفیزیک و زلزلهشناسی ایران نیز با مهم برشمردن زلزله ۴.6ریشتری سهشنبه شب فیروزکوه گفت: زلزله 2هفته پیش
جوادآباد ورامین و زلزله اخیر فیروزکوه هشداری برای وقوع زلزله در تهران است و این
زمین لرزهها با هم مرتبط هستند.
بهرام عکاشه افزود: تمامی گسلهای اطراف تهران با گسلهای شهر تهران
مرتبط هستند اما چگونگی ارتباط آنها و تاثیرگذاری و تاثیرپذیری آنها از یکدیگرمشخص
نیست. زلزلههای اخیر اطراف تهران نشانگر آن است که گسلهای البرز مرکزی تحت فشار
قراردارند و هر زمان امکان وقوع زلزله در این منطقه وجود دارد ضمن اینکه گسلهای
البرز مرکزی به علت فشارهای داخلی زمین سالانه یک تا ۲ میلیمتر به سمت بالا حرکت
میکنند. به گفته این کارشناس زلزله، اگرچه زلزلههای اخیر در اطراف تهران هشداری
برای وقوع زلزله در شهر تهران است اما با قطعیت نمیتوان زمان زلزله در تهران را
پیشبینی کرد حتی در ژاپن که در علم زلزلهشناسی از امریکا و چین پیشی گرفته است
چنین امکانی وجود ندارد که با وقوع چند زمینلرزه زمان و قدرت زلزلههای بعدی را پیشبینی
کرد.
لزوم آمادگی مدیریت بحران
عکاشه اظهارکرد: مدیریت بحران شهر تهران باید همیشه در حالت آمادهباش
باشد چون هر لحظه امکان وقوع زلزله در تهران وجود دارد و با وقوع یک زمینلرزه ۴
ریشتری در تهران چند صد نفر ازبین میروند، در واقع تهران از شرق تا غرب (فیروزکوه
تا قزوین) و از شمال تا جنوب (مازندران و گلستان تا قم) در کمربند زلزله قراردارد.
وی بیان کرد: تمام منطقه جنوب رشته کوه البرز، البرز مرکزی، البرز
شرقی و غربی زلزلهخیز است در واقع اگر رشته کوه البرز را به صورت یک U انگلیسی
درنظربگیریم که دو سرآن بازشده است تهران در کف آن قراردارد و حدود 20میلیون نفر
در جنوب البرز زندگی میکنند که در صورت وقوع زمینلرزه فاجعهیی انسانی رخ میدهد.
پدرعلم ژئوفیزیک و زلزلهشناسی ایران، استفاده از ۱۴ شتابنگار در
شهرتهران برای پیشبینی زمینلرزه را اقدام خوبی دانست و گفت:۲ نوع پیشبینی
درحوزه زلزله وجود دارد، در نوع اول برخی از دستگاههای لرزهنگاری احتمال وقوع
زلزله را در سالهای آتی پیشبینی میکنند اما در نوع دوم که ازدستگاههای شتابنگار
استفاده میشود حداکثر 60
تا 70ثانیه قبل از وقوع زلزله به تاسیسات هستهیی، کارخانههای بزرگ و…
هشدار داده میشود تا از این طریق شریانهای گاز، برق و… شهر قطع شود.
عکاشه افزود: در روش دوم دستگاههای شتابنگار با دریافت موج P (موج
اولیه) به تاسیسات مهم و حیاتی شهر هشدار میدهند تا قبل از وقوع موج ویرانگر F از مدار
خارج شوند.
وی افزود: نصب و راهاندازی این دستگاههای شتابنگار موجب کاهش خسارتهای
جانی و مالی میشود البته در ژاپن این دستگاهها ارتباط مستقیمی با وسایل ارتباط
جمعی ازجمله تلویزیون و رادیو دارند و مردم نیز از وقوع زلزله مطلع میشوند اما در
ایران چنین سیستمی برنامهریزی نشده است و این شتابنگارها تنها به تاسیسات مهم
متصل بوده و از فعالیت آنها جلوگیری میکنند.
