سه‌سالانه معماری شارجه ۲۰۲۶؛ معماری به‌گونه‌ای دیگر برای شهر جهانی

معماری همه‌جا و همه‌چیز است؛ دست‌کم این دیدگاهی است که امروز میان کسانی که می‌خواهند نگاهی نقادانه به این رشته داشته باشند، پذیرفته شده است. مقیاس تقریباً مهارنشدنی این تلاش بشری که در سال‌های اخیر به امر سیاره‌ای نسبت داده شده است، این دیدگاه را تقویت می‌کند. اینکه همه‌چیز معماری است، هم نیازمند بررسی دقیق است و هم بار مسئولیتی را که بر دوش طراحان می‌گذارد، به دلیل تأثیری که بر سیاره دارد، باید جدی گرفت. این دیدگاه، واقعیت‌های به‌شدت به‌هم‌پیوسته ما را می‌پذیرد؛ واقعیت‌هایی که هم از سوی محیط‌های شهری (زیرساخت فیزیکی و مجازی) و هم از پیامدهای امر شهری شکل گرفته‌اند: نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی، تخریب زیست‌محیطی و فرسایش فرهنگ‌های بومی، تنها چند نمونه از آن‌هاست. مفهوم شهر جهانی که نخستین بار ساسکیا ساسن آن را مطرح کرد، بر این باور است که جریان اطلاعات و سرمایه که نقشی تعیین‌کننده در نحوه زندگی ما دارد، دیگر به مرزهای ملی و نظام‌های تنظیم‌گری گره نخورده است.

این پدیده از دهه ۹۰ میلادی که ساسن نخستین بار کتاب خود را نوشت، به‌صورت تصاعدی شتاب گرفته است. نیروهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فناورانه و زیست‌محیطی که جهان را دگرگون می‌کنند، ماتریسی درهم‌تنیده و پیچیده می‌سازند که بخش بزرگی از آن تحت تأثیر معماری (یا به شکلی گسترده‌تر، زیرساخت) و نحوه شکل‌دهی آن به محیط ساخته‌شده است. بررسی همین دامنه گسترش‌یافته در برابر نیاز به اقدام دقیق و محلی، محور اصلی «معماری به‌گونه‌ای دیگر: ساختن زیرساخت مدنی برای آینده‌های جمعی» است؛ سومین دوره سه‌سالانه معماری شارجه (SAT) که از ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ تا ۱۴ آوریل ۲۰۲۷ برای عموم باز خواهد بود. این رویداد معماری به کیوریتوری ویجایانتی رائو و با کیوریتوری همراه تاو تاونگوا برگزار می‌شود. این سه‌سالانه با درگیر شدن با چشم‌انداز شهری شارجه، معماران، هنرمندان، طراحان، پژوهشگران، نهادهای فرهنگی و جوامع محلی را از سراسر خلیج فارس و جنوب جهانی گرد هم می‌آورد تا با رویکردی چندرشته‌ای و کثرت‌گرا به پرسش محوری کیوریتورها پاسخ دهند: معماری چگونه می‌تواند به شکل‌دهی زندگی جمعی در جهانی که با تحول شهری سریع مشخص می‌شود، کمک کند؟

تمرکز بر فعالان جنوب جهانی، همانند دوره‌های پیشین، قابل توجه است و جابه‌جایی مرکز گفتمان معماری از غرب را تسریع می‌کند و در همان حال، رویه‌هایی را برجسته می‌سازد که ممکن است بیرون از تصورات متعارف این رشته قرار بگیرند. این رویکرد همچنین مأموریت سه‌سالانه شارجه را برای بازتعریف تفکر معماری از منظر اکثریت جهانی تقویت می‌کند. «به‌گونه‌ای دیگر» که در این موضوع به آن اشاره شده، به همان رویه‌های «جایگزینی» اشاره دارد که طراحان، پژوهشگران، مددکاران اجتماعی و عموم مردم در پاسخ به استثناگرایی و منطق استخراجی سرمایه‌داری پرورش داده‌اند؛ در پاسخ به بحران اقلیمی، کمبود منابع و نابرابری در توزیع، شکاف‌های اجتماعی و اقتصادی و جمعیت‌های همواره روبه‌رشد.

در حالی که دوره ۲۰۲۳ این سه‌سالانه این موقعیت حاشیه‌ای را با بی‌ثباتی و کمبود تعریف می‌کرد، هدف رائو و تاونگوا نگاه به شبکه‌هایی است که جهان امروز را شکل داده‌اند و اقدام بر گره‌های ناپایدار آن. رائو در بیانیه‌ای رسمی می‌گوید: «ما به‌ویژه به کاوش در حرکت مهاجرتی و گسترش سریع و بومی‌سازی شهرنشینی به‌عنوان بلوک‌های سازنده زندگی اجتماعی معاصر علاقه‌مندیم. این دوره پیشنهادهایی را برای ساختن زیرساخت مدنی مهمان‌نواز نسبت به این جریان‌ها پیش می‌گذارد و مسیرهای تازه‌ای برای شکوفایی زندگی جمعی در جهانی نامطمئن و به‌سرعت در حال تغییر می‌گشاید.» این تمرکز بر زیرساخت‌ها و مهاجرت (امر پایدار و امر گذرا) مشارکت‌های شرکت‌کنندگان را تعریف می‌کند.

طی پنج ماه برگزاری این سه‌سالانه، چیدمان‌های مکان‌محور، نمایشگاه‌ها، اجراها، کارگاه‌ها و رویدادهای عمومی از سوی گروهی متنوع متشکل از ۳۵ شرکت‌کننده برنامه‌ریزی شده است. این چیدمان‌ها در مکان‌هایی با اهمیت تاریخی و معماری در شهر، از جمله مدرسه القاسمیه، بازار قدیمی سبزیجات الجبیل، کشتارگاه قدیمی و ام‌الطرافه برگزار می‌شوند و سه‌سالانه را به گفت‌وگویی مستقیم با منطقه می‌کشانند. بیشتر چیدمان‌ها و نمایشگاه‌هایی که فیلم، پژوهش آرشیوی و مواد بصری را در بر می‌گیرند، میان مدرسه و بازار تقسیم شده‌اند و چند چیدمان نیز تأثیر خود را به دیگر فضاهای عمومی گسترش می‌دهند.

برای نمونه، در مدرسه القاسمیه، پروژه «خانه‌ای خالی دیگر» (همکاری زهرا منصور، طراح معماری، هنرمند و پژوهشگر مقیم امارات؛ جونیدا عبدالجبار، هنرمند و ناشر زین مقیم کانادا؛ و شهناز هاشم، طراح داخلی و هنرمند مقیم لندن) پروژه‌ای را ارائه می‌دهد که بر «کوتایما»ها متمرکز است؛ گردهمایی‌های اجتماعی خودسازمان‌یافته در جوامع مالایالی با ریشه در کرالا. آن‌ها با بررسی گونه‌های دیاسپورایی این گردهمایی‌ها در خلیج فارس، نقش مهاجرت را در شکل‌دهی به آیین‌های فرهنگی می‌کاوند. پروژه ساندرا کالوو، هنرمند مکزیکی، نیز به‌طور مشابه معماری مهاجرتی را که هوئوتلیپان، شهرکی کوچک در تلاسکالای مکزیک، را به جکسون هول در آمریکا پیوند می‌دهد، بررسی می‌کند و پرسش‌های بیان فرهنگی و کار را پیش می‌کشد.

اگر یکی از قوی‌ترین مضامین این سه‌سالانه، جریان مردم، دانش و سرمایه و تأثیر آن بر فرهنگ و شهر باشد، این موضوع به‌ویژه هنگامی اهمیت می‌یابد که معماری آوارگان را در نظر بگیریم. کسانی که از سرزمین خود رانده شده‌اند، چگونه خانه می‌سازند؟ چگونه حس تعلق را در خود می‌پرورانند، در حالی که زندگی‌شان با دیگری‌بودن مشخص شده است؟ همین پرسش‌ها چیدمان «پچ-تایم / زمانیات مرقعه» از هیبا بو آکار، محمد حفدا و ناتالی حرب را شکل می‌دهند؛ چیدمانی که بررسی می‌کند چگونه تاریخ‌های آوارگی در لبنان می‌توانند در سازه‌های متحرک و پناهگاه‌مانندی که مواد آن‌ها از سکونتگاه‌های پناهندگان گرفته شده، حمل شوند. معماری‌های متحرک همچنین در مشارکت «اداره معماری مردم» کاوش می‌شوند، در حالی که پروژه مشترکی از «مجموعه محیط ساخته‌شده مگورا» مستقر در مصر و «ریواق» بررسی می‌کند که میراث چگونه از طریق جوامع و جمعیت‌های مهاجر شکل می‌گیرد.

شبکه‌هایی که رائو در یادداشت کیوریتوری خود به آن‌ها اشاره می‌کند، وابسته به نابرابری‌های جهانی هستند. این نمایش استدلال می‌کند که برای مقابله با آن‌ها باید «به‌گونه‌ای دیگر» را تصور کرد؛ پرسشی که در اثر «سوپ سنگ جنوب-جنوب» از کلر ایسترلینگ پیش کشیده می‌شود و تصور می‌کند چگونه منابع می‌توانند به کالاهای مشترک تبدیل شوند. نشین مهتانی با بررسی اینکه فناوری‌های دیجیتال چگونه می‌توانند زیرساخت مدنی را بازتعریف کنند، فیلمی درباره «پتابنکانا» ارائه می‌دهد؛ سکوی نقشه‌برداری بلایای طبیعی به‌صورت زمان‌واقعی و جامعه‌محور برای اندونزی.

این اثر درک ما از شهر را فراتر از آنچه دیدنی است جهت می‌دهد؛ موضوعی که فیلم «نفسی که طولانی حبس شده» از سودارشان شتی نیز بر آن متمرکز است. شتی در حالی که بررسی می‌کند صدا و نوفه چگونه بمبئی را مشخص می‌کنند، اثر «پس از شب هیچ نیست» از محمد ناهله و اوزایر سالوجی شب را نقطه آغاز خود قرار می‌دهد؛ چیزی که معماران اغلب هنگام طراحی نادیده می‌گیرند. این پروژه که شامل پیاده‌روی‌های شبانه، وعده‌های غذایی جمعی، بازدیدهای کویری و سفرهاست، در مدرسه و همچنین کشتارگاه قدیمی و المدام اجرا می‌شود.

امر خیالی و گمان‌ورزانه اغلب چارچوب نگاه گفتمان به امکان‌های معماری را می‌سازد. این موضوع در عصری که با فروپاشی تعریف می‌شود، به مسئله‌ای مناقشه‌برانگیز تبدیل می‌شود. با این حال، همان امر خیالی و تجلی آن در رویه‌های مادی جنوب جهانی حیاتی است. در بازار قدیمی سبزیجات الجبیل، چیدمان «بافتن فضاها» از استودیو معماری آباری مستقر در نپال، استدلالی برای زنده‌بودن صنایع دستی به‌عنوان منبعی فعال و در حال تحول از هوشمندی ارائه می‌دهد. در «کثرت‌های متحرک» از برنت کوکونیا و دنیس موراگوری، «ماتاتو»، شیوه حمل‌ونقل غیررسمی محبوب در کنیا، به‌عنوان معماری متحرکی از تعلق و برخورد اجتماعی تصور می‌شود. پرسش‌های گردهمایی و اجتماع در مرکز این سه‌سالانه قرار دارند و شرکت‌کنندگان مختلف آن را به گونه‌های متفاوت درک می‌کنند. از میان آن‌ها، «قلمرو به‌عنوان آشپزخانه» از تورولاب در نحوه نگاهش به غذا به‌عنوان امری حیاتی برای گردهمایی ما در شهرها متمایز است. این پروژه در مدرسه و بازار سبزیجات به نمایش گذاشته می‌شود. «گردهمایی‌ها» از عزه ابوعلم نیز به‌طور مشابه شبکه‌های شکل‌گرفته از غذا را برجسته می‌کند و نمایش او در دوسالانه معماری ونیز ۲۰۲۵ را گسترش می‌دهد.

«مدرسه را باز کن» از کری جی. هکت، با کاوش در مدرسه به‌عنوان مکانی مورد مناقشه برای تعلق (به‌ویژه در مناطقی با تفاوت‌های نژادی آشکار، در این مورد آمریکا)، روایتی گمان‌ورزانه از تاریخ، معماری‌ها و اجتماعی‌بودن آموزش سیاه‌پوستان است. این اثر یادآور عمق دانش جمعی و پاسخ به بی‌عدالتی است و امیدوارکننده‌ترین شکل «دیگری‌بودن» را نمایندگی می‌کند. «جایی که می‌خوانیم، می‌پزیم و می‌بافیم: واژه‌نامه شارجه و مدرسه دیگر» از بارداستودیو نیز به‌طور مشابه فضاهایی برای یادگیری فعال می‌کند؛ با ارائه واژه‌نامه‌ای برای ثبت زبان زندگی شهری روزمره و کارگاهی سه‌روزه که از شرکت‌کنندگان می‌خواهد معماری را نه دیوار، بلکه آواز، وعده غذایی، نخ و گردهمایی تصور کنند. «اقامت‌های ناپایداری» از رائل «لاین‌هارت» کیپ، هنرمند بریتانیایی (که در مدرسه القاسمیه قرار دارد)، راهی جایگزین برای اندیشیدن به معماری فراتر از کارکرد آن به‌عنوان شیئی بی‌جان ارائه می‌دهد.

در بازاندیشی معماری، ما همچنین بازاندیشی می‌کنیم که جامعه چگونه شکل می‌گیرد و پرورش می‌یابد. در همین راستا، «لاله علویه، خلوه» از زیاد جمال‌الدین، مکرّم القاضی، ایهب قرمازی و بیا عثمانی به «خلوه» — فضایی خلوت برای عزلت و مراقبه صوفیانه — در بافت شهر معاصر می‌پردازد.

نقش زیرساخت اغلب هنگام اندیشیدن به شهرها نادیده گرفته می‌شود، به‌ویژه در نحوه تعیین رابطه ما با فضاها. بسیاری از پروژه‌های این نمایش نگاه خود را به این فضاها معطوف می‌کنند تا بازاندیشی کنند که چگونه می‌توان شهر را تصور کرد. برای نمونه، در بازار سبزیجات، «پروژه آرشیو رودخانه سابارماتی» از راجش وورا، طراح هندی، و طراحی عکاسی NID، تاریخ رودخانه سابارماتی را می‌گشاید تا اهمیت آن را برای ساکنان و سیاست‌گذاران احمدآباد برجسته کند. به‌طور مشابه، کوش بادوار درهم‌تنیدگی سیاست، مهاجرت، هوانوردی و شهرنشینی را در شهرهای متصل از طریق دریای عرب، با دو فیلم که یکی در بمبئی طی شش سال و دیگری در لاگوس و شارجه طی نه ماه فیلم‌برداری شده، بررسی می‌کند. «دور می‌زنیم» و «شارجه پارامونت بخش ۲» میان استعاره، آرشیو، مستند و داستان حرکت می‌کنند تا هزینه «پیشرفت» را آشکار کنند.

در حالی که پروژه‌ها و پژوهش‌های گنجانده‌شده در سه‌سالانه معماری شارجه از نظر دامنه گسترده و چندبعدی هستند، هر یک شیوه‌های خاصی برای کار با شبکه‌های جهانی‌شده و مذاکره با آن‌ها ارائه می‌دهند؛ همان شبکه‌هایی که پرسش رائو پیش می‌گذارد. اینکه حوزه‌های کاوش آن‌ها وابسته به مفاهیم مهاجرت و آوارگی و پرسش‌های دوگانگی فرهنگی و بی‌ثباتی است، برای بازبینی جهان پس از همه‌گیری که روزبه‌روز درون‌گراتر می‌شود، حیاتی است. ممکن است جهانی‌تر از همیشه شده باشیم، اما پرسش از اینکه چنین جهانی‌بودن‌هایی چگونه در مکان‌های مشخص درک و اجرا می‌شوند، همچنان در حال تغییر است.

اگر دوره پیشین سه‌سالانه شارجه مفهوم پسااستعماری ما را از دریچه توزیع منابع به پرسش می‌کشید — و می‌پرسید آیا ما حتی پسااستعماری هستیم — رائو جهان را شکل‌گرفته از همان شرایطی می‌داند که پسااستعمار آن‌ها را تشدید کرده است. در جهانی که اقلیت‌های نژادی روزبه‌روز بیشتر مورد بی‌اعتمادی قرار می‌گیرند، مهاجران با مجرمان برابر گرفته می‌شوند و نسل‌کشی‌ها در نقطه‌ای دیگر از جهان به‌صورت شبانه‌روزی روی گوشی‌های ما پخش می‌شود؛ جهانی که یک همه‌گیری یا بسته شدن تنگه هرمز می‌تواند به‌راستی آن را از حرکت بازدارد، این پرسش مطرح است: جهانی حتی به چه معناست؟

ترجمه و تنظیم: صما