بازگشت سادگی در مساجد امارات؛ از ضرورت اقلیمی تا انتخاب فرهنگی

معماری مساجد در امارات متحده عربی طی چند دهه دستخوش تحولی عمیق شده است؛ از بناهای بومی و ساده گذشته تا مساجد معاصر که با زبان انتزاعی و کنترل‌شده طراحی می‌شوند. پژوهشی تازه با بررسی پانزده مسجد در چهار امیرنشین، چهار شیوه هم‌پوشان از خویشتن‌داری معماری را شناسایی کرده است: خویشتن‌داری بومی، انتزاع مدرنیستی و مدرنیسم منطقه‌ای، بازنمایی تاریخ‌گرا و نئواسلامی، و مینیمالیسم معاصر.

بر اساس این پژوهش، آنچه در طول زمان تغییر کرده، میزان برجستگی هر یک از این شیوه‌هاست، نه حذف کامل آن‌ها. مساجد تاریخی مانند البدیعه در فجیره، الجاهلی در العین، سالم المطوع در خورفکان و الشیوخ در شارجه، سادگی خود را از دسترس بودن مصالح، اقلیم، دانش ساخت محلی، مقیاس کوچک و الزامات آیینی گرفته‌اند. پژوهشگران این معماری را «معماری کفایت» می‌نامند، نه مینیمالیسم اولیه.

از ضرورت مادی تا انتخاب آگاهانه

مسجد ملک فیصل در شارجه که در سال ۱۹۸۷ افتتاح شد، نشان می‌دهد خویشتن‌داری در دوران مدرن‌سازی نیز تداوم یافت، اما این بار به‌صورت انتزاعی آگاهانه. معمار این بنا، عبدالرحمن عبدالحفیظ الجنیدی، به‌طور مستند از حذف نقش و تزئینات سخن گفته تا چیزی حواس نمازگزاران را از عبادت پرت نکند. در همین حال، مساجد تاریخ‌گرا و نئواسلامی با گنبد، قوس، مناره، کتیبه و تزئینات، بازنمایی هویت اسلامی را در اولویت قرار دادند؛ رویکردی که بخشی از آن با مقررات شهرسازی تقویت شد.

پیمایش ۲۰۰ مسجد در چهار امیرنشین شمالی نشان داده است که ۸۶ درصد آن‌ها از سبک‌های سنتی یا تاریخی پیروی می‌کنند. در شارجه، ۷۴ درصد مساجد بررسی‌شده تاریخ‌گرا طبقه‌بندی شدند و در عجمان، ام‌القیوین و رأس‌الخیمه بین ۶۴ تا ۷۲ درصد از بیان‌های سنتی محلی تبعیت می‌کردند. این آمار نشان می‌دهد بازنمایی تاریخی همچنان سهم بزرگی در هویت مساجد امارات دارد.

مینیمالیسم اجرایی؛ چارچوبی برای خوانش مساجد معاصر

پژوهشگران برای تفسیر مساجد معاصر چارچوبی با نام «مینیمالیسم اجرایی» پیشنهاد کرده‌اند. این چارچوب نه یک سبک و نه یک دوره تاریخی است، بلکه شیوه‌ای برای خواندن بناست. در این چارچوب، کاهش عناصر معماری زمانی مینیمالیسم اجرایی تلقی می‌شود که سه شرط با شواهد پشتیبانی شود: نخست، کاهش آگاهانه باشد و در شرایطی رخ دهد که گزینه‌های غنی‌تر از نظر فنی و اقتصادی در دسترس بوده‌اند. دوم، کاهش گزینشی باشد؛ یعنی برخی نشانه‌های معماری حذف شوند تا نشانه‌های باقی‌مانده مانند کتیبه، گنبد، مشربیه یا مناره وزن بصری بیشتری بگیرند. سوم، اسناد طراحی، شرح پروژه یا مقررات، این کاهش را به اثری مشخص برای مخاطبی معین پیوند دهند؛ مانند آرامش، خوانایی در یک بافت شهری جهانی، یا برابری میان ادیان.

مسجد الورقاء در دبی که در سال ۲۰۱۶ تکمیل شد، یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این رویکرد است. معماران این پروژه اعلام کرده‌اند که از الگوی گنبد مرکزی عثمانی و ایده مسجد به‌عنوان نماد فاصله گرفته و به جای آن به الگوی صحن‌دار و سادگی فضایی خانه پیامبر در مدینه رجوع کرده‌اند. حیاط، رواق، مناره مستقل و تالار نماز بدون ستون، عناصر سنتی را حذف نکرده‌اند، بلکه آن‌ها را ویرایش کرده‌اند.

مسجد محمد عبدالخالق گرگاش در دبی که در سال ۲۰۲۱ به بهره‌برداری رسید، بُعد فضایی و اتمسفریک را پررنگ‌تر می‌کند. در شرح پروژه، خواسته شده بود مسجدی معاصر با محیطی آرام، مینیمال و تأملی در منطقه صنعتی القوز ساخته شود. نمای سنگ سفید، حجم‌های ساده‌شده، نور طبیعی فیلترشده، سطوح هندسی مشبک و گنبد دولایه، در کنار کتیبه‌ای که در نواری پیرامون دیوارهای تالار نماز فرورفته، ترکیبی پدید آورده که در آن تزئین نه یک لایه افزوده، بلکه ابزاری برای تنظیم نور است.

مسجد جامع مرکز مالی بین‌المللی دبی (DIFC) که در سال ۲۰۲۰ افتتاح شد، مینیمالیسم مسجد معاصر را در قلب منطقه مالی جهانی دبی قرار می‌دهد. این مسجد ظرفیت ۵۰۰ نمازگزار در فضای داخلی و ۶۰۰ نفر در فضای بیرونی را دارد. مکعب بالایی بنا به سمت قبله متمایل شده و صفحه‌ای فلزی مشبک با الهام از مشربیه آن را پوشانده است. در این پروژه، مشربیه به پوسته‌ای معاصر تبدیل شده که نور روز و شفافیت بصری را تنظیم می‌کند و در شب، حجم مشبک همچون فانوسی شهری می‌درخشد.

پایداری، هویت معاصر و دیپلماسی فرهنگی

مسجد الریان در حتا که در سال ۲۰۲۱ افتتاح شد، نمونه‌ای با عملکرد مستند زیست‌محیطی است. این مسجد با مساحت ۱۰۵۰ مترمربع برای بیش از ۶۰۰ نمازگزار، گواهی LEED v4 Platinum با ۸۳ امتیاز و سپس گواهی LEED Zero Energy دریافت کرده است. پنل‌های خورشیدی آن دست‌کم ۱۵۰ درصد نیاز انرژی سالانه را تولید می‌کنند و آب تصفیه‌شده برای آبیاری و شست‌وشو بازاستفاده می‌شود. این نتایج از سیستم‌های ساختمان می‌آید، نه از خویشتن‌داری صوری؛ به همین دلیل این مسجد به‌عنوان نمونه‌ای زمینه‌ای از عملکرد زیست‌محیطی بررسی شده و نه نمونه‌ای از مینیمالیسم.

مسجد قرآن در الجدا شارجه که در اوت ۲۰۲۵ افتتاح شد، حدود ۳۰۰۰ نمازگزار را در خود جای می‌دهد و ۶۳۸۸ مترمربع وسعت دارد. تالار نماز بدون ستون، گنبد دایره‌ای و مناره ۳۹ متری دارد. اهمیت این پروژه در هم‌نشینی شکوه و خویشتن‌داری است: پانل‌های بتنی ساده نما در کنار کتیبه کوفی که با نورپردازی معماری برجسته شده، اثری پدید می‌آورد که توسعه‌دهنده آن را تقابل سادگی و تزئین توصیف می‌کند. گنبد و مناره همچنان عناصر آشکار اسلامی‌اند، اما ساده‌سازی شده و در زبانی کلی از کنترل صوری ادغام شده‌اند.

مسجد امام الطیب در خانه خانواده ابراهیمی ابوظبی که در فوریه ۲۰۲۳ افتتاح شد، خویشتن‌داری را در برنامه‌ای صریحاً دیپلماتیک قرار می‌دهد. این مجموعه با الهام از سند برادری انسانی که در سال ۲۰۱۹ در ابوظبی امضا شد، شامل مسجد، کلیسا و کنیسه‌ای هم‌اندازه است که بر سکویی مشترک و در کنار باغی مشترک سازمان یافته‌اند. برابری معماری سه بنا بنیادین است: هر دین فضای مقدس متمایز خود را دارد، اما زبان مشترکی از حجم‌های مکعبی، انتزاع و خویشتن‌داری مادی میان آن‌ها جریان دارد. تفاوت نه پاک شده و نه به رقابت مقیاس معماری تبدیل شده است.

در داخل مسجد، جهت‌گیری به سوی مکه، هفت قوس کشیده در هر نما، بیش از ۴۷۰ پانل مشبک متحرک با الهام از مشربیه و شبکه داخلی چهار ستون که نُه طاق را به سمت محراب شکل می‌دهد، هویت اسلامی مشخصی را حفظ می‌کند. در بیرون، مسجد از پروتکل بصری مشترکی با کلیسا و کنیسه پیروی می‌کند. اهمیت دیپلماتیک مجموعه بیش از هر چیز از برنامه نهادی، حامیان و خاستگاه آن در سند برادری انسانی می‌آید؛ اما خویشتن‌داری با کاهش هر بنا به مکعبی هم‌حجم و محدود کردن تزئین، برابری صوری را دیدنی می‌کند و رقابت بصری میان سه سنت را کاهش می‌دهد.

خطر همگن‌شدن و محدودیت‌های پژوهش

پژوهشگران هشدار می‌دهند که ویژگی‌هایی که مینیمالیسم معاصر را برای مخاطبان گوناگون خوانا می‌کند، مانند سطوح سفید یا خاکستری، صفحات انتزاعی و حجم‌های مکعبی، می‌تواند مساجد دبی، شارجه و ابوظبی را به‌تدریج با یکدیگر و با بناهای مقدس معاصر در جاهای دیگر جهان قابل‌جانشینی کند. خویشتن‌داری بومی به دلیل وابستگی به مصالح محلی، منطقه‌ای بود؛ سنگ مرجانی در ساحل، خشت در واحه و سنگ در ساحل شرقی. اما خویشتن‌داری معاصر اغلب از مصالح جهانی و واژگان بصری مشترک جهانی استفاده می‌کند. خطر آن است که خویشتن‌داری ریشه‌دار فرهنگی به زیبایی‌شناسی عمومی تبدیل شود که تنها از طریق مقررات یا متن تبلیغاتی به میراث محلی ارجاع می‌دهد.

این پژوهش محدودیت‌هایی نیز دارد. انتخاب نمونه‌ها هدفمند است و پروژه‌های شناخته‌شده و مستند را در اولویت قرار می‌دهد. مساجد معمولی محله‌ای که بخش عمده چشم‌انداز مساجد امارات را می‌سازند، تنها از طریق پیمایش نمایندگی شده‌اند و عجمان، ام‌القیوین و رأس‌الخیمه نمونه موردی مستقل ندارند. مستندات ناهموار است؛ نمونه‌های معاصر بیشتر از طریق اظهارات خود معماران و توسعه‌دهندگان مستند شده‌اند که نیات را به‌صورت مطلوب ارائه می‌کنند، در حالی که نمونه‌های بومی به گزارش‌های خبری، روایت‌های میراثی و بناهایی وابسته‌اند که بافت کنونی‌شان بازسازی‌شده است. چند تاریخ‌گذاری بومی نیز همچنان نامشخص است. تحلیل کاملاً بر عکس‌ها، نقشه‌ها و تصاویر ماهواره‌ای منتشرشده تکیه دارد و هیچ بازدید میدانی یا اندازه‌گیری انجام نشده است.

مهم‌تر از همه، پژوهش هیچ داده کاربری و هیچ عملکرد زیست‌محیطی اندازه‌گیری‌شده‌ای جز گواهی مسجد الریان ندارد. بنابراین ادعاها درباره تأمل، گشودگی، شمول، تعلق و درک میان‌فرهنگی به‌عنوان نیات طراحی یا تفسیر ارائه شده‌اند، نه نتایج اثبات‌شده. پژوهشگران نتیجه می‌گیرند که بازگشت ظاهری سادگی، خویشتن‌داری را در شرایطی دگرگون‌شده احیا می‌کند و مینیمالیسم اجرایی به پژوهشگران و طراحان امکان می‌دهد بپرسند خویشتن‌داری برای چه هدفی، برای چه کسی و بر پایه چه شواهدی طراحی شده است.

ترجمه و تنظیم: صما