خلوتگاه سلامتی شیگرو بان؛ تلفیق معماری، صنایع دستی و چشم‌انداز در جزیره آواجی

بر اساس اسطوره‌شناسی ژاپنی، جزیره آواجی در دریای داخلی ستو، خاستگاه ژاپن و نخستین بخش از مجمع‌الجزایری است که توسط ایزدان ایزاناگی و ایزانامی آفریده شد. این جزیره کم‌جمعیت که کشاورزی بر آن چیره است، اکنون میزبان مجموعه‌ای از تجربه‌های بلندپروازانه در زمینه زندگی پایدار و معماری نوآورانه است. بسیاری از این پروژه‌ها توسط گروه پاسونا، یک شرکت منابع انسانی مستقر در توکیو که فعالیت خود را به پروژه‌های احیای مناطق روستایی با تمرکز بر مراقبت‌های بهداشتی و طول عمر گسترش داده، آغاز شده است.

خلوتگاه پاسونا نیچرورس (Pasona Natureverse Retreat) که میان آب و کوهستان در گوشه شمال شرقی جزیره جای گرفته، سومین پروژه این گروه در آواجی است که توسط شیگرو بان آرکیتکتز، شرکت متعلق به شیگرو بان، برنده جایزه پریتزکر ۲۰۱۴، طراحی شده است. نخستین پروژه، رستوران هارو سان سان در سال ۲۰۲۱ بود که غذاهای محلی را در بنایی شبیه به یک خانه روستایی سنتی با سقفی بزرگ از کاهگل که توسط آرایه‌ای از لوله‌های کاغذی ویژه بان نگه داشته شده، عرضه می‌کند. پس از آن، مرکز یوگا و مدیتیشن ذن سلامتی سِینِی ساخته شد؛ بنایی مینیمال که بر فراز یک دره جنگلی تماشایی پیش‌آمده است. هر سه پروژه بخشی از چیزی هستند که گروه پاسونا آن را «نیچرورس» می‌نامد: چشم‌اندازی از آینده‌ای که در آن فناوری‌های پیشرفته پزشکی، انرژی تجدیدپذیر، کشاورزی پایدار و فعالیت‌های فرهنگی از رفاه انسان و محیط زیست پشتیبانی می‌کنند.

اگرچه ساختمان درست در خط ساحلی قرار دارد، نخستین شگفتی هنگام ورود این است که دید در سطح زمین توسط یک دیواره بلند ساحلی مسدود شده است. این دیواره که طبق مقررات وضع‌شده پس از توفان جبی در سال ۲۰۱۸ الزامی است، توسط معماران به‌صورت مجموعه‌ای از کانال‌های آبی و تراس‌های پلکانی در محوطه‌سازی ادغام شده است. لابی پذیرش بزرگ در طبقه دوم واقع شده؛ دهلیزی با تهویه طبیعی و نورگیر که دیوارهای شیشه‌ای بازشو آن به یک تراس کنار آب و چشم‌اندازی بی‌مانع از افق گشوده می‌شود. در آن سوی خلیج، خط افق شهر کوبه در شمال شرقی دیده می‌شود و راهنماها می‌گویند که در روزهای صاف، چشم‌انداز تا اوزاکا و فرودگاه بین‌المللی کانسای ادامه دارد. دسترسی به لابی از طریق یک راه‌پله بیرونی باشکوه است که با سایبانی چوبی و شیشه‌ای بر فراز مجموعه‌ای از ستون‌های کاج قرمز اروپایی پوشانده شده است.

این سایبان که شاخه‌ها و شاخ و برگ درختان را تداعی می‌کند، همچنین یادآور کومیکو است؛ یک تکنیک باستانی ژاپنی برای مونتاژ قطعات نازک چوب به شبکه‌های هندسی که تجریدی از فرم‌های طبیعی هستند. بان تأکید دارد که سایبان را برای کارایی سازه‌ای طراحی کرده و تنها بعدها متوجه شده که نقش شش‌ضلعی آسانوها (برگ شاهدانه) را بازتولید کرده است؛ نمادی سنتی از رشد سالم و محافظت در برابر ارواح شیطانی.

پلان ساختمان پاسونا به شکل D است: لبه صاف رو به دریا با بالکن‌ها و پنل‌های افقی مفصل‌بندی شده و لبه منحنی به سمت کوهستان با تکیه‌گاه‌های سازه‌ای دوشاخه‌ای به‌صورت عمودی تقسیم شده است. در سراسر هتل پنج رستوران پراکنده شده که هر کدام دسته‌ای متمایز از غذاهای ژاپنی با منبع محلی را سرو می‌کنند، همچنین دو کافه، یک بار، یک باشگاه ورزشی، یک مرکز تالاسوتراپی، یک گالری هنری و یک سالن موسیقی.

مصالح بومی و تکنیک‌های صنایع دستی برای نقطه‌گذاری سطوح عمدتاً چوبی به کار رفته‌اند. دیواره راهروها با کاغذ دست‌ساز واشی پوشانده شده است. روشویی‌های اتاق‌های مهمان و عناصر محوطه‌سازی، کاشی‌های سقف تولید محلی را در خود جای داده‌اند. قفسه‌های کتاب کنار میز پذیرش توسط لوله‌های کاغذی نگه داشته شده‌اند که با نوعی لاک تولیدشده در شهر نزدیک واجیما پرداخت شده‌اند. اندکی پیش از شروع ساخت، زمین‌لرزه ۲۰۲۴ شبه‌جزیره نوتو بسیاری از کارگاه‌های واجیما را ویران کرد و صنعتگران را بیکار گذاشت، بنابراین بان با گنجاندن مستقیم این لاک در ساختمان از آن‌ها حمایت کرد، حتی اگر این کار مستلزم تغییراتی در طراحی بود.

دهلیز با راهروهای روبازی برای دسترسی به سه طبقه اتاق‌های مهمان محصور شده است. بان تمام فضاهای داخلی را طراحی نکرده است – او از طراحی به سبک آشکارا ژاپنی که کارفرما حداقل برای برخی از اتاق‌ها خواستار آن بود، سر باز می‌زند – اما آن‌هایی که توسط او طراحی شده‌اند با مبلمان و نورپردازی خودش تجهیز شده و با گرایش او به سادگی و وضوح مشخص می‌شوند. حمام‌ها و آشپزخانه‌ها با دیوارهای کشویی پنهان می‌شوند، تلویزیون‌ها درون کانترها جمع می‌شوند و ورودی اتاق‌ها در محفظه‌های کوچک فرو رفته است. هر اتاق به سمت بالکن و چشم‌اندازهای فراتر از آن، خواه آب یا جنگل، جهت‌گیری شده است.

بان که مدت‌هاست به خاطر استفاده خلاقانه از لوله‌های کاغذی و سازه‌های سبک و همچنین فعالیت‌های بشردوستانه‌اش در امدادرسانی به بلایا تحسین می‌شود، نخستین بار توسط گروه پاسونا دعوت به همکاری شد زیرا اعضای آن علاقه دیرینه او به از میان برداشتن مرزهای میان معماری و چشم‌انداز را تحسین می‌کردند. اگرچه در پروژه‌های پیشین به او آزادی عمل نسبتاً کاملی داده شده بود، این پروژه با همکاری یاسویوکی نامبو، بنیان‌گذار گروه پاسونا طراحی شد. بان اعتراف می‌کند: «باید بگویم، این دشوارترین پروژه‌ای بود که در ۴۰ سال گذشته انجام داده‌ام، زیرا دخالت کارفرما بسیار زیاد بود.»

با محدود شدن برنامه معمول سفرهای بین‌المللی‌اش به دلیل همه‌گیری، بان هر دو هفته یک‌بار، مملو از نقشه‌ها و ماکت‌ها، با قطار به کوبه می‌رفت و آن‌جا با نامبو ساعت‌ها در یک کافی‌شاپ کوچک به چالش با طراحی می‌پرداختند. اگرچه نامبو ایده‌های زیادی ارائه می‌داد، اغلب به تخصص و ذوق بان احترام می‌گذاشت. برای نمونه، در حالی که بسیاری از توسعه‌دهندگان با ساخت بلندترین برج ممکن از این سایت تماشایی نهایت بهره‌برداری را می‌کردند، بان بر حجمی نسبتاً کم‌ارتفاع و عریض پافشاری کرد و در نتیجه تعداد اتاق‌های مهمان بسیار کمتری نسبت به آنچه قوانین محلی اجازه می‌داد، ساخته شد.

در واقع، پاسونا یکپارچگی معماری و حساسیت به بستر را بر بازده تجاری اولویت می‌دهد. پاسونا با سازمان‌دهی شفاف، بیانی مهارشده و توجه به محیط پیرامونش، آشتی‌ای استثنایی و اندیشمندانه میان چشم‌انداز، صنایع دستی و رفاه انسان است.

ترجمه و تنظیم: صما