- برجسازی غیراصولی در معابر باریک شمال تهران ایمنی ساکنین را تهدید میکند.
- طبق طرح تفصیلی، احداث بنا در معابر زیر ۱۲ متر با تراکم بالا ممنوع است.
- شهرداری تهران با تفسیر دوگانه از قوانین، از نظارت شورای عالی شهرسازی و معماری سرپیچی میکند.
- صدور مجوز تراکم به بهانه بازسازی جنگها در معابر باریک، مغایر با طرح جامع است.
- مکاتبات متعدد شورای عالی معماری برای توقف تراکمفروشی بدون پاسخ باقی مانده است.
ساختمانسازی غیراصولی در معابر باریک محلات شمالی تهران، منظر شهری را تخریب کرده و ایمنی ساکنین را به خطر انداخته است. کوچهباغهای قدیمی و زیبای مناطق تجریش، دربند، اقدسیه، زعفرانیه، اوین، چیذر، فرمانیه، قیطریه و دزاشیب، که پیشتر با سایه درختان کهنسال و جویبار قنوات شناخته میشدند، اکنون در سایه برجهای بلند قرار گرفتهاند. تردد در این معابر با خطر جدی ریزش ساختمانها مواجه شده و زندگی در آنها با چالشهای جدی روبروست.
مریم فخرآبادی، ساکن محله زعفرانیه، از تراکم بالای برجهای جدید در خیابانهای باریک و پرشیب این محله گلایه دارد. او معتقد است که این آپارتمانهای لوکس و گرانقیمت، نه تنها چارچوب اقتصادی زندگی ساکنین قدیمی را به هم ریخته، بلکه امکان تردد ایمن را از بین بردهاند. ابوالفضل صادقی، کاسب منطقه چیذر نیز نگران وقوع حوادثی مانند زمینلرزه یا آتشسوزی است. او هشدار میدهد که با کوچکترین حادثه، ساختمانهای بلندمرتبه جدید روی معابر آوار شده و امدادرسانی به بازماندگان غیرممکن خواهد شد.
در گذشته تعداد ساختمانها و طبقات آنها کمتر بود و در صورت بروز حادثه، کمک به بازماندگان آسان بود. اما اکنون در املاک قدیمی که قبلاً دارای حیاط بودند و جمعیت محدودی در آنها سکونت داشتند، دهها برج بلندمرتبه ساخته شده که صدها نفر در آنها زندگی میکنند. تراکم جمعیتی بالا و معابر تنگ، امکان توقف خودروهای امدادی و کمکرسانی را از بین برده است.
قانون چه میگوید؟
طبق ضوابط طرح تفصیلی شهر تهران، بارگذاری جمعیت بیش از حد مجاز در معابر باریک ممنوع است. سیدحسین علمشاهی، وکیل دادگستری، در تفسیر این قانون توضیح میدهد که بر اساس طرح جامع شهر تهران، احداث بنا در محورهایی با حداقل ۱۲ متر عرض که بیش از ۶۰ درصد قطعات اطراف آن با ضوابط قبلی ساخته شدهاند، مجاز است. به عبارت دیگر، اگر در معابر عریضتر، ۶۰ درصد ابنیه اطراف قدیمی و کمتراکم باشند، شهرداری میتواند مجوز تراکم بالا را صادر کند. اما این مجوزها باید در پهنههایی صادر شوند که از نظر اصول طرح جامع، محدودیت ساختوساز نداشته باشند.
علمشاهی تاکید میکند که شهرداری باید در صدور مجوز ساختمانهای بلندمرتبه، حتی در اطراف معابر عریض، به مقررات پهنهبندی محلات و اصول طرح جامع شهری توجه کند. طرح جامع شهرها به عنوان سند راهبردی ۱۰ تا ۱۵ ساله، چارچوب کلی توسعه فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی شهر را تعیین میکند و برای جلوگیری از پیامدهای ناگوار توسعه، در شورای عالی شهرسازی و معماری ایران تدوین میشود.
مشکل از کجا شروع شد؟
محمدرضا آشتیانیفر، مهندس شهرساز، معتقد است که تراکمفروشی بیضابطه و برجسازی در اطراف معابر باریک از زمانی آغاز شد که مقررات مدون طرح جامع تهران برای درآمدزایی مدیریت شهری توسط کمیسیون ماده ۵ نادیده گرفته شد. کمیسیون ماده ۵ مرجعی قانونی است که تغییرات طرح تفصیلی از قبیل تغییر کاربری یا افزایش تراکم را بررسی میکند و به شهرداری اجازه اصلاح طرحها را میدهد.
آشتیانیفر میگوید طبق قانون، مصوبات این کمیسیون باید تحت نظارت شورای عالی شهرسازی و معماری (دولت) اجرا شود، اما شهرداری تهران بر اساس تفسیر قدیمی از قانون، از این نظارت بالادستی سرپیچی میکند. وی توضیح میدهد که شهرداریها برای تأمین کسری بودجه، مجوز برجسازی را در محلات گرانقیمت شمالی صادر کردهاند. در حالی که تغییر کاربری، مساحت، سرانه و تراکم باید طبق طرح جامع و با تأیید شورای عالی باشد، اما مستثنی بودن کمیسیون ماده ۵ شهرداری تهران از چارچوب قانونی، امکان تخطی از مقررات را فراهم کرده است.
شراره خانمحمدی، مهندس شهرسازی، بیان میکند که مغایرت میان طرحهای تفصیلی با اسناد جامع، فرصت تخطی از ضوابط شهرسازی را فراهم کرده و به مشکلات ایمنی و چالشهای اجتماعی دامن زده است. تعیین کاربری، مساحت، سرانه و تراکم در طرح تفصیلی به عهده شهرداری است که باید مطابق مفاد طرح جامع باشد. اما تفسیر دوگانه قوانین توسط دولت و شهرداری در تهران، زمینه تخلف از طرح جامع و تراکمفروشی در معابر باریک را ایجاد کرده است.
خانمحمدی اشاره میکند که اگرچه تشکیل جلسات کمیسیون ماده ۵ در شهرداری تهران از حدود ۵۵ سال پیش مستثنی از نظارت شورای عالی بوده، اما با اصلاح قوانین در سال ۱۳۶۵، شهرداری تهران موظف به اخذ تاییدیه این شورا برای تغییر کاربری و تراکم شده است که متأسفانه از این اصلاحیه تبعیت نمیکند.
تشدید مشکل
مشکل بلندمرتبهسازی در معابر باریک از زمانی حاد شد که شهرداری تهران تصمیم گرفت ضوابط صدور مجوز فروش تراکم را به معابر با عرض کمتر از ۱۲ متر هم تسری دهد. مهرداد قریبیان، عضو سازمان نظام مهندسی تهران، میگوید مشکل برجسازی در معابر باریک سابقه ۳۰ تا ۴۰ ساله دارد، اما اخیراً و بهویژه پس از جنگ پارسال، شاهد تشدید صدور مجوز برای بلندمرتبهسازی در معابر کمتر از ۱۲ متر هستیم که مغایر با طرح جامع است.
قریبیان میگوید شهرداری تهران به بهانه بازسازی ساختمانهای ویران شده در دو جنگ تحمیلی، در حال صدور مجوز تراکم بلندمرتبهسازی در معابر باریک است و ضوابط معابر عریض را به معابر تنگ تسری میدهد. وی افزود شهرداری حتی برای پوشش قانونی این تخطی، شورایی از شهرداران مناطق تشکیل داده که در اسناد بالادستی مرجعیت قانونی ندارد. این شورا بدون توجه به امکان بارگذاری جمعیت، تأمین زیرساختها و حملونقل، مجوز تراکم صادر کرده که در آینده مشکل ایمنی را تشدید میکند.
یک مقام مسئول در شورای عالی معماری و شهرسازی ایران تأیید کرد که مکاتبات فراوانی با شهردار پایتخت و ریاست شورای اسلامی شهر برای توقف این روند غیرقانونی صورت گرفته، اما پاسخی دریافت نشده و روند تراکمفروشی ادامه دارد. وی معتقد است برای تمکین مدیریت شهری از ضوابط طرح جامع و تفصیلی، باید از طریق مراجع تصمیمگیری بالادستی اقدام فوری صورت گیرد.
روند بلندمرتبهسازی در معابر باریک پایتخت باید پیش از تبدیل شدن به فاجعه امنیتی، متوقف شود. تصمیمگیری جزیرهای و بیتوجهی به مقررات بالادستی میتواند ادامه زندگی در کلانشهر تهران را ناممکن سازد و نابرابری توزیع امکانات را تشدید کند. اعطای مشوقهای تراکمی به سرمایهگذاران بخش خصوصی برای بازسازی ساختمانهای آسیبدیده جنگ نباید به سایر پلاکهای اطراف در معابر باریک تسری یابد و ویرانههای فعلی را به نابودی تمام محله تبدیل کند.
