مرکز پژوهش‌های اصفهان خواستار پیوند پژوهش با بودجه و اجرا شد

پژوهش شهری زمانی اثرگذار است که از مرحله گردآوری داده و تدوین گزارش عبور کند و به تصمیم اجرایی، تخصیص بودجه و بهبود زندگی شهروندان برسد؛ مصطفی نباتی‌نژاد، رئیس مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر اصفهان، می‌گوید هر پژوهش یا پیشنهاد کارشناسی مصوب باید مسئول اجرا، زمان‌بندی، اعتبار موردنیاز و شاخص ارزیابی مشخص داشته باشد.

به گزارش صما، در کلان‌شهرها پژوهش‌های متعددی برای شناخت مسائل و بهبود مدیریت شهری انجام می‌شود، اما انتقال یافته‌های آن‌ها به تصمیم‌های اجرایی و تغییر محسوس در زندگی مردم همچنان محل پرسش است. شهروندی که زمان زیادی را در ترافیک می‌گذراند، در محله‌ای با دسترسی محدود به فضای سبز و امکانات عمومی زندگی می‌کند یا برای دریافت یک خدمت شهری بارها پیگیری می‌کند، با مشکلاتی روبه‌روست که در برخی کلان‌شهرها هم برای مردم و هم برای مدیران شناخته‌شده است.

درباره بسیاری از این مسائل آمار، گزارش و پژوهش کارشناسی وجود دارد؛ با این حال بخشی از مشکلات شهر حل‌نشده باقی می‌ماند. شناسایی مسئله با حل آن تفاوت دارد: شناخت وضعیت محله‌ها، کمبود خدمات، مشکلات حمل‌ونقل یا ضعف عملکرد دستگاه‌ها زمانی ارزشمند است که به تصمیم مشخص، اقدام قابل پیگیری و تغییری در زندگی مردم منجر شود. در غیر این صورت، حتی آمار دقیق نیز به‌تنهایی مشکلی را برطرف نمی‌کند.

این موضوع با توجه به محدودیت منابع و اعتبارات شهری اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا هر تصمیم مدیریتی می‌تواند بر کیفیت زندگی گروهی از شهروندان اثر بگذارد. اجرای پروژه یا ارائه گزارش فعالیت دستگاه‌ها کافی نیست. باید روشن شود کدام مشکل برطرف شده، هر محله چه میزان خدمات دریافت کرده و شهروندان تا چه اندازه نتیجه تصمیم‌های مدیریت شهری را در زندگی خود احساس کرده‌اند. انباشت پژوهش‌ها در کلان‌شهرها نیز این پرسش را پیش می‌کشد که چگونه می‌توان داده‌ها را به ابزاری برای اصلاح تصمیم‌ها و پاسخگویی مدیران تبدیل کرد.

چرا پژوهش‌ها به اقدام اجرایی نمی‌رسند؟

نباتی‌نژاد می‌گوید گردآوری حدود ۳۰۰ شاخص مرتبط با فعالیت‌های شهرداری در آمارنامه سال ۱۴۰۴ به‌معنای حل مسائل شهر نیست. به گفته او، شاخص‌ها مانند دماسنج‌اند؛ تب را نشان می‌دهند، اما بیماری را درمان نمی‌کنند.

او ارزش این شاخص‌ها را در اثرگذاری آن‌ها بر تصمیم‌گیری، اولویت‌بندی، بودجه‌ریزی، اصلاح فرایندها و در نهایت بهبود کیفیت زندگی مردم می‌داند و با اشاره به این ضرب‌المثل که «دو صد گفته چون نیم‌کردار نیست»، تأکید می‌کند که مسئله را نمی‌توان فقط به کمبود دانش و پژوهش یا ضعف مدیریتی برخی افراد نسبت داد. به گفته او، میان تولید دانش و عمل، فاصله‌ای نهادی و اجرایی وجود دارد که چند علت دارد.

به گفته رئیس مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر اصفهان، نخستین علت آن است که گاهی پژوهش مسئله را به‌خوبی شناسایی می‌کند، اما نتیجه آن به برنامه اجرایی تبدیل نمی‌شود. پژوهش باید مشخص کند چه اقدامی، از سوی کدام مجموعه، با چه منابعی و در چه بازه زمانی انجام شود. اگر خروجی آن فقط توصیف وضعیت موجود باشد، با وجود ارزش علمی، به‌تنهایی تغییری در زندگی مردم ایجاد نمی‌کند.

او علت دوم را فرایندمحور بودن ساختار اداری در برخی حوزه‌ها می‌داند. گاهی موفقیت دستگاه‌ها با میزان جذب اعتبار، تعداد پروژه‌های افتتاح‌شده یا مکاتبات انجام‌شده سنجیده می‌شود؛ حال آنکه معیار اصلی باید این باشد که آیا اقدامات دستگاه، مشکل شهروندان را حل کرده است یا نه. ممکن است پروژه‌ای از نظر مالی و فیزیکی صددرصد تکمیل شده باشد، اما اثر مورد انتظار آن بر کیفیت زندگی مردم محقق نشده باشد.

نباتی‌نژاد علت سوم را هم‌جهت نبودن نظام انگیزشی و ارزیابی مدیران با نتایج پژوهش‌ها عنوان می‌کند. به گفته او، مدیری که باید درباره نتیجه عملکردش پاسخگو باشد، ممکن است به دلایلی مانند محدودیت منابع، تعارض منافع، مقاومت سازمانی یا نگرانی از پذیرفتن مسئولیت تغییر، روش‌های پیشین را ادامه دهد. او در عین حال می‌گوید نباید همه مشکلات را به مدیران نسبت داد؛ ساختار اداری، تعدد دستگاه‌های مسئول و نبود اختیارات کافی نیز ممکن است اجرای تصمیم درست را دشوار کند، اما مدیران هم نباید پشت پیچیدگی ساختار پنهان شوند و از پاسخگویی بگریزند.

رئیس مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر اصفهان درباره ناترازی خدمات مناطق هشدار می‌دهد که بررسی شاخص‌ها در سطح کل شهر ممکن است نابرابری‌های درون‌شهری را پشت میانگین‌های مطلوب پنهان کند. به گفته او، شاخص‌ها باید با توجه به جمعیت، میزان برخورداری و نیاز واقعی هر محله، منطقه‌مند تحلیل شوند. برای نمونه، شمار فضاهای سبز یا مراکز خدماتی به‌تنهایی کافی نیست؛ باید میزان دسترسی شهروندان هر منطقه و فاصله آن‌ها تا این خدمات نیز مشخص شود.

نباتی‌نژاد می‌گوید مدیریت شهری باید از حکمرانی بر پایه آمار به حکمرانی بر پایه شواهد و نتایج حرکت کند. او این رویکرد را با الگوی «دما» مرتبط می‌داند که بر داده‌محوری، مشارکت‌محوری و افق‌گشایی تأکید دارد: داده محل مسئله را نشان می‌دهد، مشارکت به شناخت آن از نگاه مردم و ذی‌نفعان کمک می‌کند و افق‌گشایی امکان جست‌وجوی راه‌حل‌هایی بیرون از عادت‌های مدیریتی گذشته را فراهم می‌سازد.

او برای تأکید بر ضرورت پیوند شاخص‌ها با پاسخگویی به تجربه جهانی اشاره می‌کند و می‌گوید طبق گزارش OECD در سال ۲۰۲۵، از میان ۳۳ کشور پاسخ‌دهنده به پیمایش بودجه‌ریزی عملکردی، ۲۸ کشور، معادل ۸۵ درصد، نوعی از این نظام را به کار گرفته‌اند. با این حال، تنها ۹ کشور از این ۲۸ کشور، برای مواقعی که اهداف عملکردی محقق نمی‌شود، اقداماتی مشخص مانند افزایش نظارت یا اثرگذاری بر تخصیص اعتبارات بعدی پیش‌بینی کرده‌اند.

به گفته او، این آمار درباره دولت‌های عضو OECD نشان می‌دهد که وجود نظام شاخص‌گذاری و بودجه‌ریزی عملکردی به‌تنهایی پاسخگویی را تضمین نمی‌کند و باید برای نتایج، سازوکار پیگیری و مسئولیت‌پذیری وجود داشته باشد.

شناسنامه اجرایی برای پیشنهادهای مصوب

نباتی‌نژاد مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر را بازوی کارشناسی و تصمیم‌سازی شورا می‌داند و یادآور می‌شود که این مرکز اختیار اجرایی یا تنبیه اداری مدیران را ندارد؛ بنابراین نمی‌تواند مستقیماً به مدیران شهرداری دستور اجرا بدهد یا آن‌ها را مجازات کند. با این حال، به گفته او، مرکز می‌تواند حلقه اتصال پژوهش به تصمیم‌گیری و نظارت بر اجرای مصوبات باشد.

او رویکرد مرکز پژوهش‌ها را در سه سطح توضیح می‌دهد: نخست، مسئله‌شناسی و ارائه شواهد کارشناسی؛ دوم، کمک به تدوین طرح‌ها، لوایح و مصوبات بر پایه پژوهش؛ و سوم، پیگیری و نظارت کارشناسی بر حسن اجرای مصوبات. توسعه رصدخانه شهری، تقویت سامانه‌های شفافیت و ارزیابی مدیریت شهری بر اساس خروجی‌ها و پیامدها نیز از ابزارهایی است که در همین مسیر دنبال می‌شود.

رئیس مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر اصفهان می‌گوید ابزارهای اصلی الزام و نظارت در اختیار شوراست. برای نمونه، ماده ۱۰۷ قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور، نظارت بر حسن اجرای مصوبات، نظارت بر امور مالی شهرداری و تصویب بودجه و تفریغ بودجه را از وظایف شورا برشمرده است. به گفته او، مرکز پژوهش‌ها می‌تواند پشتوانه کارشناسی این نظارت باشد و شورا نیز از ظرفیت‌های قانونی خود برای مطالبه اجرای مصوبات و پاسخگویی استفاده کند.

نباتی‌نژاد تأکید می‌کند که همه مسائل شهری در اختیار شهرداری نیست و اختیارات نظارتی شورا در موضوعات فرادستگاهی محدودتر است؛ ازاین‌رو حل این مسائل به هماهنگی و پاسخگویی مشترک دستگاه‌های مسئول نیاز دارد.

او خواستار نهادینه‌سازی سازوکاری روشن و شفاف برای پیگیری پیشنهادهای کارشناسی است و می‌گوید هر پژوهش یا پیشنهادی که در شورا تصویب می‌شود، باید شناسنامه اجرایی داشته باشد. در این شناسنامه باید پیشنهاد نهایی، مدیر یا سازمان مسئول اجرا، زمان‌بندی، اعتبار موردنیاز و شاخص ارزیابی موفقیت مشخص شود. مدیر مسئول نیز باید در بازه‌های زمانی معین گزارشی از میزان اجرای پیشنهاد ارائه کند و اگر پیشنهاد اجرا نشده است، دلایل را مستند و به‌گونه‌ای قابل ارزیابی اعلام کند.

به گفته او، این گزارش‌ها باید در کمیسیون‌های تخصصی شورا بررسی شوند و تا حد امکان در دسترس عموم قرار گیرند. نتایج ارزیابی نیز باید بر تصمیم‌های بودجه‌ای سال بعد و ارزیابی عملکرد مدیران اثر بگذارد. نباتی‌نژاد تأکید می‌کند که پاسخگویی به‌معنای برخورد تنبیهی یا کاهش خودکار بودجه نیست؛ ممکن است هدفی به‌دلیل تخصیص نیافتن منابع کافی محقق نشده باشد، طراحی اولیه آن ایراد داشته باشد یا مدیر مسئول در اجرا کوتاهی کرده باشد.

او می‌گوید باید میان این وضعیت‌ها تفاوت گذاشت؛ نکته اصلی آن است که هیچ تصمیمی بدون ارزیابی رها نشود و فاصله میان وعده، اعتبار تخصیص‌یافته و نتیجه واقعی، بی‌توضیح باقی نماند.

نباتی‌نژاد تعداد طرح‌های مطالعاتی، گزارش‌های کارشناسی یا شاخص‌های تولیدشده را معیار اصلی موفقیت مرکز پژوهش‌ها نمی‌داند. به گفته او، باید سنجید چه تعداد از این مطالعات به تصمیم اصلاحی منجر شده، چه تعداد از فرایندهای ناکارآمد اصلاح شده، چه میزان از زمان و هزینه شهروندان کاهش یافته و نابرابری خدمات در مناطق مختلف شهر تا چه اندازه کمتر شده است.

او تأکید می‌کند: «پژوهش باید از قفسه کتابخانه به میز تصمیم‌گیری، از میز تصمیم‌گیری به ردیف بودجه و از ردیف بودجه به زندگی روزمره مردم راه پیدا کند»؛ اگر این زنجیره کامل نشود، حتی بهترین پژوهش‌ها نیز ممکن است در حد گزارش باقی بمانند. به گفته نباتی‌نژاد، مردم فقط گزارش تعداد مطالعات و شاخص‌ها را از مدیریت شهری نمی‌خواهند، بلکه انتظار دارند آثار آن‌ها را در خیابان‌ها، محله‌ها، حمل‌ونقل، خدمات عمومی و کیفیت زندگی خود ببینند.

معیار، نتیجه‌ای است که شهروندان لمس می‌کنند

موفقیت مدیریت شهری را نمی‌توان فقط با شمار پروژه‌های اجراشده، مطالعات انجام‌گرفته یا شاخص‌های گردآوری‌شده سنجید؛ معیار اصلی، تغییری است که شهروندان در زندگی روزمره خود احساس می‌کنند. ارتقای کیفیت خدمات عمومی، دسترسی عادلانه‌تر به امکانات، کاهش مشکلات ترافیکی، ایمنی فضاهای شهری و صرفه‌جویی در زمان و هزینه شهروندان، از نتایجی است که می‌تواند اثربخشی تصمیم‌های مدیریت شهری را نشان دهد.

دستیابی به این نتایج مستلزم پیوند روشن میان پژوهش، تصمیم‌گیری، تخصیص اعتبار و اجراست. هر پیشنهاد پذیرفته‌شده باید مسئول، زمان‌بندی، اعتبار موردنیاز و شاخص ارزیابی داشته باشد و مدیران نیز درباره میزان پیشرفت یا دلایل اجرا نشدن آن پاسخگو باشند. انتشار عمومی نتایج ارزیابی‌ها هم می‌تواند زمینه نظارت شهروندان را فراهم کند و فاصله میان وعده‌های مدیریت شهری و عملکرد واقعی را آشکار سازد.

کلان‌شهرها برای مواجهه با چالش‌های محیط‌زیستی، حمل‌ونقل، خدمات محله‌ای و زیرساخت‌های شهری به تصمیم‌هایی نیاز دارند که از مطالعه و برنامه‌ریزی فراتر بروند و به حل مسائل منجر شوند. ارزش آمارنامه‌ها، شاخص‌ها و پژوهش‌های شهری نیز نه در حجم داده‌های گردآوری‌شده، بلکه در اثر آن‌ها بر تصمیم‌ها و کیفیت زندگی مردم است؛ شهروندان با تعداد گزارش‌ها زندگی نمی‌کنند، بلکه نتیجه تصمیم‌های مدیریت شهری را تجربه می‌کنند.