حامد خانجانی، عضو سازمان نظام مهندسی ساختمان تهران
نظامنامه اخلاق مهندسی و دغدغههای پیرامونی
کارشناسان علوم رفتاری، حوزههای رفتاری انسان را در چهار گروه رفتار انسان با خدا، با خودش، با سایر انسانها و با طبیعت تقسیمبندی میکنند
اگر طبق ترتیب گفتهشده برای این حوزههای رفتاری انسان اهمیتی
قائل باشیم، امروزه بحثهای اخلاق و رفتار مهندسی در جوامع پیشرفته، بیشتر متوجه رفتار
انسان با طبیعت برای حفظ منابع زیستمحیطی برای نسلهای آینده است و تحت عنوان
توسعه پایدار پیگیری میشود؛ گو اینکه در این جوامع، سایر حوزههای رفتاری از
سامان بیشتری برخوردار است. این در حالی است که در کشور ما، به علت افول مسائل
اخلاق اجتماعی در سطح کلان جامعه، اغلب نگرانیهای مرتبط با اخلاق حرفهای در
جامعه مهندسی ساختمان، متوجه روابط بینفردی است و گرچه دغدغه بحرانهای زیستمحیطی
بسیار عمیق است، ولی اهمیت کمتری دارد.
از این رو اعلام شده است که مسئولان وزارت راه و شهرسازی برای افزایش
اخلاق در جامعه مهندسی ساختمان، قانونمندکردن اخلاق حرفهای را با تدوین نظامنامهای
در دستور کار دارند. این نظامنامه قرار است برای شوراهای انتظامی سازمانهای نظام
مهندسی ملاک تشخیص عملکرد درست یا نادرست مهندسان عضو در انجام خدمات حرفهای
آنها قرار گیرد.
برای افزایش اخلاق مهندسی، علاوه بر شناسایی مصادیق ضعف اخلاق و تلاش برای
حذف آنها، ضروری است به رفع علل و ریشههای این موضوع نیز توجه شود؛ زیرا این
موضوع در جامعه تجربه شده است که اگر فقط به حذف چکشی مظاهر بیاخلاقی با قانونمندکردن
آن اکتفا شده و در شناسایی عوامل و زمینههای بروز و اجرای راهکار مناسب رفع آنها کوتاهی
شود، انگیزه خلاف از بین نمیرود و متخلفان راه خود را برای دورزدن قانون پیدا میکنند.
باید عنوان کرد که تدوین موارد اخلاقی در قالب نظامنامه امر پسندیدهای
است؛ لیکن آنچه قوانین را به کارکرد خود، یعنی انتظام امور، تحکیم روابطی در
اجتماع که نیکو و مطلوب برشمرده میشود، اکثریت را منتفع ساخته و متخلفان را تحت
تعقیب و جریمه قرار میدهد، نزدیک میسازد، ایجاد زمینه مناسب برای اجرای قوانین
است.
آنچه علاوه بر تدوین قوانین و شاید پیشتر از ابلاغ آن، برای رشد و
اعتلای روابط بر عهده مسئولان و مدیران عرصههای اجتماعی و سازمانی است، آموزش و
آگاهیبخشی عمومی و مهمتر از آن، حذف زمینههای بروز بیاخلاقیها است؛ اقداماتی
که در تدوین قوانین دستوری باید به آنها توجه شود تا قانونمندی را از حالت شکلی و
ظاهری خارج کند و اساس و محتوا را نظم و نسق بخشد.
بخشی از علل کیفیت اندک در ساختوسازهای شهری و تعارضات متعدد عوامل
اجرایی با کارفرمایان که حقایق امروز ساختوسازهای شهری است، بیتوجهی به مسئولیتهای
مهندسان به عنوان اخلاق فردی نهفته است و بخش اعظم آن در بیاخلاقیهای سازمانی
این حوزه قابل بررسی است. حال که مسئولان امر، کمر همت به رفع مشکلات ساختوساز بسته
و مواردی مانند امضافروشی و روابط مستقیم مالی مهندسان ناظر با کارفرمایان و عدم
انجام کنترلهای مناسب را مطرح میکنند، لازم است بیاخلاقی دستگاههای مسئول از
جمله تفسیر و اجرای سلیقهای قوانین، کمکاری در انجام وظایف و نظارتهای عالیه و
ایجاد رانت و ویژهخواری را نیز مدنظر قرار دهند.
در واقع اگر قرار است قوانینی برای رعایت اخلاقیات در بخشی از شبکه
عوامل درگیر در ساختوساز به عنوان مهندسان تدوین شود، لازم است شرایط بخشهای
دیگر این شبکه از سازمانها و مردم عادی در قالب مالکان و بهرهبرداران نیز مورد
توجه قرار گیرد. از این رو، علاوه بر جلوگیری از مداخله افراد غیرفنی و غیرمسئول
در فرایند ساخت، افزایش آگاهی عمومی از طریق رسانهها و سایر روشهای ممکن نیز از
ضروریات محسوب میشود.
از طرفی، در رفع بیاخلاقیهای حرفهای در حوزه فردی، باید به مناسبسازی
حقالزحمه ارائه خدمات مهندسی نیز توجه شود. نبود تناسب میان حقالزحمه دریافتی مهندسان
و مسئولیت فنی ساختمان که بدون ذکر مدت مشخصی در قانون و به تعبیری تا پایان عمر
ساختمان متوجه ایشان است، از دغدغههای اساسی اعضای سازمان نظام مهندسی محسوب میشود
که رابطه مستقیمی با نحوه ارائه خدمات ایشان دارد.
آموزش اخلاق مهندسی در دورههای دانشگاهی و حرفهای و اعمال روشهای
تشویقی برای فعالیتهای ارزشمند نیز در ارتقا و اعتلای این مهم نقش اساسی ایفا
خواهد کرد.
