صما، گروه نظام مهندسی- برای پاسخگو کردن صنعت ساختمان در قبال بهره برداران، باید کمی عمیق تر به موضوع پاسخگویی پرداخت و شاید بهتر باشد که با توجه به گستردگی و تکثر افراد و نهادهایی که در پروسه شروع تا اتمام یک ساختمان دخیل هستند هر یک را جداگانه و با توجه به مسئولیت خود مورد واکاوی قرار داده و میزان پاسخگویی آنان را در قبال نقش شان بررسی نماییم. در این نوشتار قصد داریم به نوع و نحوه پاسخگویی سازمان نظام مهندسی ساختمان بپردازیم.
صنعت ساختمان به عنوان یکی از ارکان مهم اقتصادی کشور که به نوعی می توان گفت تمام خانواده ها را به طور مستقیم و غیر مستقیم با خود درگیر می کند و بخش زیادی از سرمایه های ملی را مصروف خود می دارد، برای اینکه بتواند مسیر خود را به درستی طی کند نیازمند وجود سیستم های دقیق نظارت و پاسخگویی است تا بتواند یک صنعت کارآمد و خدمتگزار بوده و از هرگونه سوء استفاده از اختیارات عمومی و حقوق بهره برداران جلوگیری کرده و در نهایت در جهت بهبود خدمات و تولید محصولی کیفی و با عمر مفید مطلوب گام بردارد. مسأله اساسی در ضرورت پاسخگویی صنعت ساختمان بر این سؤال اساسی تأکید دارد که در صورت بروز مشکل در یک پروژه ساختمانی چه فرد وسازمانی را باید مسئول و پاسخگو دانست و به چه میزان؟ سازنده؟ مجری؟ پیمانکار؟ نیروهای کارگری و فنی؟ مهندسان ناظر و محاسب و معمار و تأسیسات؟ سازمان نظام مهندسی؟ شهرداری؟ یا همه موارد؟ ; به طور کلی می توان گفت که افراد خاص، نهادها و سازمان های دخیل در امر ساخت و ساز با پذیرش عواقب و پیامدهای مسئولیت خود باید به عموم بهره برداران این صنعت پاسخگو باشند. در این میان می خواهیم بدانیم که سازمان نظام مهندسی در کجای این صنعت ایستاده است؟
سازمان نظام مهندسی به عنوان یک سازمان حرفه ای که به نوعی بازوی اجرایی وزارت راه و شهرسازی است و از سوی دیگر شهرداری نیز در پروژه ای که برای آن پروانه ساخت صادر کرده است نظارت آن را به مهندسین این سازمان می سپارد و انتظار می رود که در قبال این نظارتی که دارند و مسئولیتی که پذیرفته اند پاسخگوی بهره برداران باشند. اما هنگامی که پای مسئولیت و پاسخگویی به میان می آید هزاران اما و اگر به میان کشیده می شود که هرکدام شاید به جای خود شنیدنی باشد لیکن در نهایت توجیهی خواهد بود که حقوق شهروندان را تضییع می کند. به نظر می رسد برای درک زوایای موضوع بهتر است که پاسخگویی را به چند دسته تقسیم کنیم:
1. ; ; ; ; ; پاسخگویی رو به بالا: بیشتر به پاسخگویی از نوع سنتی تأکید دارد و معمولاً کارمندان رده پایین به بالادستی و مدیران میانی به مدیران ارشد پاسخگو هستند که عموماً به صورت ارائه گزارش کار و بیلان سالیانه بوده که مثلاً در نظام مهندسی استان ما، تعداد چند پروانه جدید مهندسی صادر شده یا اولین استانی بودیم یا آخرین استانی هستیم که شناسنامۀ فنی ملکی صادر کردیم و بسیاری از این قبیل گزارشات که فقط گزارش است یعنی وقتی در عمل به قضیه نگاه می کنیم اکثر رؤسای نظام مهندسی استانی ایرادات اساسی به صنعت ساختمان وارد می دانند که هیچ کدام از پاسخگویی های رو به بالا جوابگوی آن ایرادات صنعت ساختمان به طور اعم و نارسایی های صنفی و حرفه ای نظام مهندسی ساختمان به طور اخص نیست و این بیشتر مؤید همین مسئله است که این گزارشات و پاسخگویی رو به بالا بیشتر جنبه روال معمول اداری دارد تا راهگشایی مشکلات و موانع موجود.
2. ; ; ; ; ; پاسخگویی رو به پایین: به پاسخگویی مدیران نسبت به کارکنان زیر دست و اعضای عضو سازمان اشاره دارد که می تواند موجب طرح و افزایش مباحثی از جمله مشارکت اعضا و ترویج روحیه مردم سالاری در سازمان شود. وقتی به میان جامعه مهندسان ساختمان ورود می کنیم و پای صحبت های آنها می نشینیم از مشکلات فراوان صنف خود، از صف های انتظار طولانی حق نظارت، از نادرست کار کردن نظام ارجاع کار، تعرفه پایین، اجبار به داشتن شغل دوم در کنار نظارت ساختمان و بسیاری مشکلات دیگر سخن می گویند که همه این ها نیازمند پاسخگویی رو به پایین است یعنی رؤسا و مدیران ارشد نظام مهندسی لازم است که در این زمینه جوابگوی اعضا باشند و برای رفع این مشکلات طرح و برنامه عملی داشته باشند. به نقل از یکی از مهندسان که انتظار داشت سازمان در جهت ایجاد اشتغال اعضا طرح و برنامه داشته باشد آنگاه بر مهندسانی سخت گیری کند که شاید در سال حتی یک نوبت نظارت هم به آنها تعلق نگیرد و به این شعر حافظ اشاره می کرد « دلربایی همه آن نیست که عاشق بکشند، خواجه آن است که باشد غم خدمتکارش». یعنی اگر یک مهندس ساختمان برای امرار معاش مجبور باشد به شغل دوم و سوم بپردازد شاید خیلی واقع گرایانه نباشد که از وی انتظار داشته باشیم در یک پروژه ساختمانی حضور پررنگ و مستمر و مثمری داشته باشد.
3. ; ; ; ; ; ;پاسخگویی رو به بیرون: این نوع پاسخگویی که بیشتر به دهه های اخیر بر می گردد، گزارش دهی و پاسخگو بودن به گروه های ارباب رجوع و ذی نفع جامعه را در بر می گیرد که در مورد خدمات فنی و مهندسی سازمان نظام مهندسی ساختمان، بهره برداران و خانواده ها جمعیت هدف این پاسخگویی محسوب می شوند و بهترین پاسخگویی به نظر می رسد همانا تکمیل و ارائۀ دقیق شناسنامه فنی ملکی ساختمان باشد که سند کیفیت محصولی است که قانوناً نظارت بر تولید و اجرای آن بر عهدۀ سازمان نظام مهندسی بوده است و این نکته که بعضی از همین مهندسان شناسنامه فنی ملکی را غیر عملی ; و یک روال صوری می بینند جای تأمل دارد و باید دید در جایگزین شناشنامۀ فنی ملکی چگونه و با چه مدرکی می توانند به بهره برداران در قبال ساختمانی که با نظارت آنها ساخته شده است ضمانت بدهند و پاسخگو باشند.
4. ; ; ; ; ; پاسخگویی رو به درون: از بحث برانگیزترین پاسخگویی هاست که نوعی آزمون وجدان فردی است که می توان از آن به اخلاق حرفه ای هم یاد کرد. این پاسخگویی به خود و به درون، نوع عالی و بلند مرتبه از پاسخگویی است که رشد و پایبندی به آن می تواند بسیاری از مشکلات را حل کند. یعنی ممکن است بتوان هریک از سه گونۀ دیگر پاسخگویی رابه نحوی رفع و رجوع کرد اما در نهایت باید در پیش دادگاه وجدان نشست و نسبت به مسئولیتی که در قبال کار انجام شده داشته ایم پاسخگو باشیم.
هدف از طرح این نوشتار نه نادیده گرفتن جایگاه و خدمات ارزشمند و فنی سازمان نظام مهندسی بلکه رسیدن به نوع و نحوه مؤثری از پاسخگویی است که می توان این نوشته را یک« طرح سؤال» و «طرح مسئله» در این زمینه دانست و مسلماً رؤسای استانی سازمان و مدیران ارشد و مهندسانی که از نزدیک و به صورت میدانی درگیر انجام پروژه ها هستند خیلی بهتر و بیشتر می توانند از این چهار زاویۀ گفته شده به مسئلۀ چرایی و چگونگی پاسخگویی سازمان نظام مهندسی بپردازند و یا سوالات و خواسته های صنفی و حرفه ای خود را مطرح کنند و خواستار پاسخگویی باشند. قدر مسلم تا مطالبه نباشد پاسخی نخواهد بود و پاسخگو بودن معیار نهایی سنجش صداقت و عملکرد یک مدیر و مسئول خواهد بود.
