خانه‌ای کاهگلی در ژاپن؛ پیوند معماری معاصر با جنگل و مزرعه

خانه اصلی کاگاکو نو ساتو، طراحی‌شده به‌دست دفتر کِنگو کوما و همکاران، در استان ایباراکی ژاپن به پایان رسیده است. این بنای چوبی کوچک زیر سقفی مدور و گسترده از کاه قرار دارد. پروژه که در سال ۲۰۲۵ تکمیل شد، به‌تازگی جایزه تشویقی، موسوم به جایزه رئیس هیئت داوران، را در جوایز طراحی چوب ۲۰۲۶ دریافت کرده است.

لبه‌های سقف پهن بنا به‌آرامی رو به بالا خم می‌شوند و حالتی شبیه سقفی در حال برخاستن با باد پدید می‌آورند. ساختمان میان زمین‌های کشت‌شده و در حاشیه جنگلی انبوه قرار گرفته است.

این بنای ۱۳۷ مترمربعی، کانون مجموعه کاگاکو نو ساتو است؛ پروژه‌ای دیرپا برای احیای ساتویاما، چشم‌انداز روستایی سنتی ژاپن که در آن کشاورزی و جنگل‌داری مدیریت‌شده در کنار هم قرار دارند. کوما برای طراحی خانه اصلی، به خانه‌های کاهگلی سنتی منطقه و فرم‌های گرد آن‌ها توجه کرده و از اتکای این بناها به مصالح در دسترس محلی الهام گرفته است.

۲۸ تیر چوبی سازه سقف گسترده را شکل می‌دهند

شاخص‌ترین ویژگی ساختمان، سقف کاهگلی بزرگ آن است که در امتداد نقشه دایره‌ای بنا بالا و پایین می‌رود. انحنای نامتقارن سقف با بادهای غالب شمالی‌ـ‌جنوبی هماهنگ شده و امکان ورود نور خورشید از سمت جنوب را فراهم می‌کند. زیر پوشش کاه، ۲۸ تیر به‌دست‌آمده از تنک‌کردن جنگل‌های محلی، به‌صورت شعاعی گسترده شده و پوسته سازه‌ای بنا را می‌سازند. این مجموعه بر دو ستون چوبی بزرگ و یک تیر خط‌الرأس تکیه دارد.

اجرای هندسه نامتعارف بنا، نجاری سنتی را با فناوری دیجیتال پیوند داده است. هر تیر چوبی جداگانه با اسکن سه‌بعدی ثبت شد تا استادکاران محلی بتوانند اتصالات را شکل دهند و چارچوب شعاعی را با دقت مونتاژ کنند.

در پوشش سقف از روش سنتی کاه‌پوشی منطقه ایباراکی استفاده شده که کاه برنج را با نی و علف ترکیب می‌کند. کاه‌پوشان ماهر حدود ۵۰۰۰ دسته کاه را نصب کردند و سطحی ضخیم و یکپارچه پدید آوردند که به بنا نمایی متمایز می‌دهد.

کف‌های خاکی، خانه را به محیط پیرامون پیوند می‌دهند

پنجره‌های قدی زیر پیش‌آمدگی عمیق سقف، رو به زمین‌های کشاورزی و جنگل باز می‌شوند. کف پیوسته «تاتاکی» که از کوبیدن خاکِ جمع‌آوری‌شده از مزرعه روبه‌روی خانه ساخته شده، فضای داخلی و بیرونی را به هم متصل می‌کند. همین خاک در دیوارهای بیرونی نیز به کار رفته و رنگ و بافت بنا را با محیط پیرامون هماهنگ کرده است. در داخل، سازه چوبی نمایان تا بالای فضا امتداد می‌یابد و چارچوب بامبو و بست‌های طنابیِ نگه‌دارنده کاه را آشکار می‌کند.

فضای داخلی گرمای مصالح طبیعی را حفظ کرده است. دیوارها با کاغذ دست‌ساز واشی پوشیده شده‌اند؛ کاغذی که با روشی تولید می‌شود که به‌عنوان میراث فرهنگی ناملموس استان ایباراکی به رسمیت شناخته شده است. این کاغذ با تانن سنتی خرمالو پرداخت شده و رنگ قهوه‌ای پرمایه‌ای به دیوارها می‌دهد.

سنگ‌های محلی ماکابه و شیراکاوا در بخش‌های مختلف ساختمان به کار رفته‌اند و طبقه باریک بالایی در امتداد شیب سقف شکل گرفته است. از این طبقه می‌توان چارچوب چوبی را از نزدیک دید؛ آرایش شعاعی تیرها، سایبانی متراکم در بالای سر ایجاد می‌کند.

بر فراز کاه‌پوش، خط‌الرأسی زنده شکل می‌گیرد

در بلندترین نقطه سقف، کِنگو کوما و گروهش از «شیبامونه» سنتی استفاده کرده‌اند؛ خط‌الرأسی پوشیده از علف که با خاک جمع‌آوری‌شده از زمین‌های اطراف شکل می‌گیرد. گیاهان مستقیماً از روی خط‌الرأس می‌رویند و ریشه‌هایشان به نگه‌داشتن خاک کمک می‌کند. با رشد پوشش گیاهی، ظاهر سقف به‌تدریج و همراه با تغییر فصل‌ها دگرگون می‌شود و بخشی از گیاهان پیرامون را به خود بنا می‌آورد.

کاه‌پوش نیز در چرخه‌های طبیعی چشم‌انداز نقش دارد. با فرسوده‌شدن بخش‌هایی از سقف و نیاز به تعویض آن‌ها، مصالح گیاهی جداشده را می‌توان به‌عنوان کمپوست به زمین‌های کشاورزی بازگرداند. این پیوند میان ساخت‌وساز و کشت‌وکار، در قلب پروژه کاگاکو نو ساتو قرار دارد: چوب حاصل از تنک‌کردن جنگل مجاور در ساخت خانه به کار رفته و علف‌های برداشت‌شده از چشم‌انداز، سقف محافظ آن را می‌سازند.

این بنا شیوه‌های دیرپای محلی را در قالب معماری معاصر به کار می‌گیرد؛ شاخص‌ترین ویژگی‌های آن نیز مستقیماً از منابع و مهارت‌های صنعتگران منطقه سرچشمه می‌گیرند.

اطلاعات پروژه:

نام: خانه اصلی کاگاکو نو ساتو
معمار: دفتر کِنگو کوما و همکاران
موقعیت: هیتاچیوتا، استان ایباراکی، ژاپن
تکمیل: سپتامبر ۲۰۲۵
مساحت: ۱۳۷ مترمربع

مهندسی سازه: مهندسان سازه اِجی‌ری
ساخت: شرکت ساخت‌وساز ایوا
تأسیسات ساختمان: استودیو نورا
گروه طراحی: تومونوری کوساگایا، کویچی هیرابایاشی، فومیا کانکو (گرافیک رایانه‌ای)، کازویا تاچیبانا

ترجمه و تنظیم: صما