- پدافند کالبدی و زیربنایی حلقه اتصال ایمنی ساختمان‌ها و مدیریت بحران شهری است
- اداره‌کل راه و شهرسازی استان اصفهان رئیس کارگروه پدافند کالبدی و زیربنایی است
- دستورالعمل اتاق‌های امن و پناهگاه‌ها در مبحث بیست‌ویکم مقررات ملی ساختمان ابلاغ شده است
- ارزیابی خسارات جنگ بر عهده بنیاد مسکن و با مشارکت شهرداری‌ها در کلان‌شهرها انجام شد
- الزامات پدافند غیرعامل باید در طرح‌های جامع، تفصیلی و منطقه‌ای لحاظ شود
پدافند کالبدی و زیربنایی به‌عنوان حلقه اتصال ایمنی ساختمان‌ها و مدیریت بحران، جایگاهی محوری در سیاست‌گذاری‌های شهری دارد. تجربه بحران‌ها و تهدیدات سال‌های اخیر نشان داده است که آمادگی شهرها برای رویارویی با شرایط اضطراری تنها به امکانات امدادی و تجهیزات مدیریت بحران محدود نمی‌شود؛ کیفیت ساخت‌وسازها، استحکام بناها، ایمنی زیرساخت‌های حیاتی و نحوه استقرار کاربری‌های شهری نیز در کاهش خسارات و حفظ جان شهروندان نقشی تعیین‌کننده دارد.
پدافند غیرعامل به‌عنوان یکی از ارکان اساسی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، رویکردی پیشگیرانه است که با شناسایی نقاط آسیب‌پذیر، کاهش تهدیدپذیری ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها و پیش‌بینی تمهیدات لازم برای شرایط بحرانی، تاب‌آوری شهرها را افزایش می‌دهد و پیامدهای ناشی از مخاطرات را محدود می‌کند.
شناسایی ساختمان‌های مهم، بلندمرتبه و ناایمن، ارزیابی مقاومت بناهای آسیب‌پذیر، پیگیری طرح‌های مقاوم‌سازی و نوسازی و پیش‌بینی فضاهای امن و پناهگاه‌ها بخشی از الزامات این رویکرد است. این مؤلفه‌ها باید از مرحله تدوین طرح‌های توسعه و عمران شهری آغاز شود و تا اجرای پروژه‌ها و نظارت بر ساخت‌وسازها ادامه یابد.
آسیب‌های واردشده به ساختمان‌های مسکونی، واحدهای صنعتی و زیرساخت‌های اقتصادی در بحران‌ها، ضرورت سازوکارهای منسجم برای ارزیابی خسارات، بازسازی و بازتوانی شهری را آشکار می‌کند. تقسیم مسئولیت میان دستگاه‌های اجرایی، شهرداری‌ها و نهادهای تخصصی همراه با حمایت‌های مالی و تسهیلاتی می‌تواند روند بازگشت مناطق آسیب‌دیده به شرایط عادی را تسریع کند. بازسازی تنها جبران خسارات نیست، بلکه فرصتی برای اصلاح نقاط ضعف، ارتقای استانداردهای ایمنی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات آینده است.
استان اصفهان به‌عنوان یکی از قطب‌های مهم جمعیتی، صنعتی و اقتصادی کشور به دلیل گستردگی فعالیت‌های شهری و وجود زیرساخت‌های مهم، نیازمند توجه ویژه به الزامات پدافند کالبدی و زیربنایی است. حفاظت از سرمایه‌های انسانی، ساختمان‌های عمومی، مراکز خدماتی و تأسیسات شهری در این استان مستلزم برنامه‌ریزی هماهنگ، نظارت دقیق بر ساخت‌وساز و استفاده از ظرفیت دستگاه‌های اجرایی و تخصصی است.
در این چارچوب، ابلاغ دستورالعمل اجرایی اتاق‌های امن و پناهگاه‌ها در چارچوب مبحث بیست‌ویکم مقررات ملی ساختمان، تشدید نظارت‌های عالیه بر پروژه‌های ساختمانی، شناسایی و ارزیابی ساختمان‌های ناایمن و پیگیری بازسازی بناهای آسیب‌دیده از اقدامات در دستور کار است. همچنین ملاحظات پدافند غیرعامل باید در طرح‌های جامع، تفصیلی، منطقه‌ای و ناحیه‌ای به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد تا ایمنی و تاب‌آوری شهری به یکی از مؤلفه‌های اصلی تصمیم‌گیری در شهرسازی تبدیل شود.
آنچه اهمیت دارد، عبور از نگاه مقطعی و واکنشی به بحران‌ها و حرکت به سمت برنامه‌ریزی پیشگیرانه و پایدار است؛ رویکردی که در آن ایمنی ساختمان‌ها، حفاظت از زیرساخت‌ها و آمادگی برای شرایط اضطراری نه اقداماتی جداگانه، بلکه اجزای به‌هم‌پیوسته مدیریت شهری تعریف می‌شوند. تحقق این هدف بدون همکاری مستمر دستگاه‌های اجرایی، شهرداری‌ها، سازمان‌های تخصصی و نهادهای مسئول امکان‌پذیر نخواهد بود.
پدافند غیرعامل؛ از الزامات ایمنی تا راهبرد حفاظت از سرمایه‌های شهری و زیرساخت‌ها
حمیدرضا فلاح‌چم‌آسمانی، مدیرکل راه و شهرسازی استان اصفهان، با اشاره به تشدید نظارت بر ایمنی ساختمان‌ها، ارزیابی بناهای آسیب‌پذیر و اجرای الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه شهری اظهار کرد: شناسایی ساختمان‌های ناایمن، پیگیری مقاوم‌سازی و اجرای دستورالعمل اتاق‌های امن و پناهگاه‌ها از محورهای اصلی اقدامات این اداره‌کل است.
وی افزود: این اقدامات در کنار ارزیابی خسارات ناشی از جنگ و حمایت از بازسازی واحدهای آسیب‌دیده، با هدف کاهش آسیب‌پذیری کالبدی شهرها، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و ارتقای آمادگی در برابر تهدیدات و مخاطرات دنبال می‌شود.
مدیرکل راه و شهرسازی استان اصفهان با تشریح مأموریت‌ها و اقدامات این اداره‌کل در حوزه پدافند غیرعامل تصریح کرد: اداره‌کل راه و شهرسازی استان به‌عنوان رئیس کارگروه پدافند کالبدی و زیربنایی، مسئولیت پیگیری و نظارت بر رعایت ضوابط و مقررات ملی ساختمان، الزامات ایمنی در فرایند طراحی و ساخت‌وساز و انطباق اجرای پروژه‌های ساختمانی با استانداردهای فنی را بر عهده دارد.
وی گفت: در همین چارچوب، ارزیابی ساختمان‌های مهم، بلندمرتبه و ناایمن استان با همکاری شهرداری‌ها و دستگاه‌های ذی‌ربط انجام می‌شود و نتایج بررسی‌ها در سامانه مربوط به وزارت کشور به ثبت می‌رسد تا متناسب با وضعیت هر ساختمان، اقدامات لازم از جمله مقاوم‌سازی، بازسازی یا تخریب و نوسازی بناهای آسیب‌پذیر در دستور کار قرار گیرد.
فلاح‌چم‌آسمانی با اشاره به اهمیت ارتقای آمادگی ساختمان‌ها در برابر تهدیدات و مخاطرات، به ضرورت اجرای الزامات مربوط به اتاق‌های امن و پناهگاه‌ها اشاره کرد و گفت: با توجه به تحولات و تجربیات ناشی از جنگ‌های اخیر و ضرورت افزایش ایمنی فضاهای ساختمانی، وزارت راه و شهرسازی در شهریور سال‌جاری دستورالعمل اجرایی اتاق‌های امن و پناهگاه‌ها را در چارچوب الزامات مبحث بیست‌ویکم مقررات ملی ساختمان تهیه و ابلاغ کرده است.
وی توضیح داد: نظارت بر رعایت ضوابط و مقررات ساختمانی از طریق گروه‌های نظارت عالیه موضوع مواد ۳۴ و ۳۵ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان و با بهره‌گیری از چک‌لیست‌های تخصصی انجام می‌شود. این بازدیدها بر اساس برنامه‌های نظارتی، گزارش‌های دریافتی و در برخی موارد به‌صورت سرزده صورت می‌گیرد و طی آن، میزان انطباق عملیات اجرایی ساختمان‌ها با الزامات فنی و مقررات ملی ساختمان بررسی می‌شود.
وی ادامه داد: در صورت مشاهده تخلف یا مغایرت با ضوابط فنی و ساختمانی، موارد از طریق مکاتبه رسمی به مرجع صدور پروانه اعلام می‌شود تا اقدامات قانونی لازم برای رسیدگی، اصلاح و رفع نواقص صورت گیرد.
ارزیابی خسارات جنگ و پیگیری بازسازی ساختمان‌های آسیب‌دیده
مدیرکل راه و شهرسازی استان اصفهان به اقدامات انجام‌شده برای ارزیابی خسارات ناشی از جنگ پرداخت و اظهار کرد: بر اساس مصوبه هیئت وزیران در سوم فروردین، مسئولیت ارزیابی خسارات وارد شده به ساختمان‌های مسکونی به بنیاد مسکن انقلاب اسلامی واگذار شد و این مأموریت در استان اصفهان نیز از طریق اداره‌کل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان و با همکاری دستگاه‌های مرتبط دنبال شد.
فلاح‌چم‌آسمانی افزود: ارزیابی خسارات واحدهای صنعتی از طریق دستگاه‌های مسئول در حوزه صنعت و معدن و بررسی آسیب‌های واردشده به واحدهای مرتبط با بخش کشاورزی نیز با مسئولیت وزارت جهاد کشاورزی و سازمان جهاد کشاورزی استان انجام گرفت. همچنین در کلان‌شهرها و شهرهای دارای جمعیت بیش از یک میلیون نفر، شهرداری‌ها در کنار بنیاد مسکن در فرایند ارزیابی خسارات ساختمان‌های مسکونی مشارکت داشتند.
وی با اشاره به حمایت‌های پیش‌بینی‌شده برای جبران خسارات و تسریع روند بازسازی گفت: در استان اصفهان با همکاری شهرداری اصفهان، حمایت‌های دولت، تسهیلات پیش‌بینی‌شده و همراهی سازمان نظام مهندسی ساختمان در زمینه تخفیف خدمات مهندسی، اقدامات لازم برای بازسازی و نوسازی ساختمان‌هایی که به‌دلیل شدت آسیب نیازمند تخریب و احداث مجدد بودند، پیگیری شد.
مدیرکل راه و شهرسازی استان اصفهان با تشریح اقدامات انجام‌شده برای جبران خسارات واحدهایی که آسیب‌های محدودتری متحمل شده بودند، توضیح داد: در این ساختمان‌ها، خسارات واردشده به بخش‌هایی همچون در و پنجره، وسایل و اثاثیه منزل، تیغه‌های داخلی و قسمت‌هایی از ساختمان از جمله کناف مورد ارزیابی قرار گرفت و بخشی از مطالبات مربوط به این آسیب‌ها نیز پرداخت شد.
ضرورت ورود الزامات پدافند غیرعامل به طرح‌های توسعه شهری
فلاح‌چم‌آسمانی با تأکید بر ضرورت نهادینه‌سازی ملاحظات پدافند غیرعامل در فرایند برنامه‌ریزی و توسعه شهری گفت: الزامات پدافند کالبدی و زیربنایی باید از مراحل اولیه تهیه و بررسی طرح‌های توسعه و عمران شهری مورد توجه قرار گیرد و در اسناد بالادستی و اجرایی شهرسازی، از جمله طرح‌های جامع، تفصیلی و طرح‌های منطقه‌ای و ناحیه‌ای، به‌صورت جدی لحاظ شود.
وی افزود: تقویت هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، شهرداری‌ها و مجموعه‌های تخصصی، در کنار نظارت مستمر بر فرایند ساخت‌وساز و ارزیابی دوره‌ای وضعیت ساختمان‌ها، نقش مهمی در کاهش آسیب‌پذیری کالبدی شهرها و حفاظت از زیرساخت‌های شهری دارد.
مدیرکل راه و شهرسازی استان اصفهان ارتقای تاب‌آوری شهری، کاهش مخاطرات ناشی از آسیب‌پذیری ساختمان‌ها، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و افزایش آمادگی در برابر تهدیدات و شرایط بحرانی را از اهداف اصلی این اقدامات برشمرد و خاطرنشان کرد: تحقق این اهداف مستلزم استمرار همکاری و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، شهرداری‌ها و نهادهای تخصصی و توجه عملی به الزامات پدافند غیرعامل در تمام مراحل برنامه‌ریزی، طراحی، اجرا و نظارت بر پروژه‌های ساختمانی است.
ضرورت تغییر رویکرد از مدیریت پس از بحران به برنامه‌ریزی پیشگیرانه و کاهش آسیب‌پذیری پیش از وقوع حوادث است. شناسایی ساختمان‌های ناایمن، نظارت بر رعایت مقررات ملی ساختمان، اجرای الزامات اتاق‌های امن و پناهگاه‌ها و ارزیابی و بازسازی بناهای آسیب‌دیده، زمانی به نتایج ملموس منجر می‌شود که در قالب یک برنامه منسجم، مستمر و هماهنگ دنبال شود.
در این مسیر، پدافند غیرعامل نباید تنها به مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها و الزامات اداری محدود بماند، بلکه باید به یکی از معیارهای اصلی در سیاست‌گذاری شهری، صدور مجوزهای ساختمانی، طراحی پروژه‌ها و توسعه زیرساخت‌ها تبدیل شود. تجربه ارزیابی خسارات ناشی از جنگ نشان می‌دهد که بازسازی ساختمان‌های آسیب‌دیده باید با نگاه به آینده و با هدف ارتقای سطح ایمنی و مقاومت سازه‌ها انجام گیرد تا از تکرار آسیب‌پذیری‌های گذشته جلوگیری شود.
افزایش تاب‌آوری شهری در اصفهان نیازمند پیوند مؤثر میان برنامه‌ریزی، نظارت، تأمین منابع و مسئولیت‌پذیری دستگاه‌های اجرایی است. هماهنگی میان اداره‌کل راه و شهرسازی، شهرداری‌ها، بنیاد مسکن، سازمان نظام مهندسی و سایر نهادهای مسئول می‌تواند زمینه حفاظت مؤثرتر از جان شهروندان، سرمایه‌های عمومی و زیرساخت‌های حیاتی را فراهم کند. معیار موفقیت این اقدامات، نه‌تنها تدوین دستورالعمل‌ها و انجام ارزیابی‌ها، بلکه میزان اجرای عملی الزامات، رفع نقاط ضعف شناسایی‌شده و افزایش آمادگی شهر در رویارویی با شرایط بحرانی خواهد بود.
