زنگ خطر ظهور شهرهای جدید در حریم تهران

به گزارش صما، دومین نشست از سلسله نشست‌های هم‌اندیشی حریم پایتخت با محوریت «بازخوانی نسبت روستا و حریم شهر» برگزار شد. در این نشست، آثار رشد جمعیت، گسترش کالبدی روستاهای حریم، تغییر کاربری اراضی کشاورزی و خلأهای قانونی در مدیریت این سکونتگاه‌ها بررسی شد.

این نشست با حضور مدیران شهری، کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه شهر و روستا در محل بلدیه تهران برگزار شد و بر ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت روستاهای واقع در حریم تهران و پیشگیری از تبدیل تدریجی آن‌ها به سکونتگاه‌های شهری تأکید شد.

رشد جمعیت؛ چالش جدید حریم تهران

مهدی مزینانی، مدیرکل حریم شهر تهران، در این نشست با اشاره به روند رشد جمعیت در برخی روستاهای واقع در حریم پایتخت، این موضوع را یکی از چالش‌های مهم مدیریت حریم دانست و گفت: افزایش جمعیت در این سکونتگاه‌ها، در صورت نبود برنامه مشخص برای تأمین زیرساخت و کنترل توسعه کالبدی، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای محیط زیست، اراضی کشاورزی و ساختار فضایی حریم تهران به همراه داشته باشد.

وی با تشریح پیامدهای این روند، به سه موضوع اساسی اشاره کرد: تغییر تدریجی اراضی کشاورزی به کاربری مسکونی، شکل‌گیری تراکم‌های ناپایدار و گسترش ساخت‌وسازهای بی‌نظم و همچنین افزایش فشار بر زیرساخت‌های روستایی و منابع طبیعی.

مزینانی همچنین الحاق اراضی پیرامونی به بافت روستاها را یکی از موضوعات مهم در مدیریت حریم عنوان کرد و افزود: توسعه تدریجی محدوده روستاها از طریق الحاق اراضی، در صورت نبود ضابطه و برنامه مشخص، می‌تواند به گسترش پراکنده ساخت‌وساز، افزایش جمعیت و تغییر ماهیت سکونتگاه‌های روستایی منجر شود.

به گفته وی، تداوم این روند می‌تواند در آینده، بخشی از روستاهای حریم را از کارکرد و ساختار روستایی خارج و به سکونتگاه‌هایی با ویژگی‌های شهری تبدیل کند؛ تحولی که مدیریت زیرساختی، اجتماعی و زیست‌محیطی آن برای مدیریت شهری با چالش‌های جدی همراه خواهد بود.

از روستاهای سنتی تا شهرهای اقماری

در ادامه این نشست، روند تغییر ماهیت برخی سکونتگاه‌های پیرامون تهران در دهه‌های گذشته نیز مورد توجه قرار گرفت. بر اساس مباحث مطرح‌شده، تجربه مناطقی مانند حسن‌آباد، قیامدشت و قلعه‌نو نشان می‌دهد که گسترش کالبدی و افزایش جمعیت می‌تواند در طول زمان، ساختار روستاهای کوچک و سنتی را دستخوش تغییر کرده و آن‌ها را به کانون‌های جدید جمعیتی در پیرامون پایتخت تبدیل کند.

در این نشست تأکید شد که تجربه این مناطق می‌تواند هشداری برای مدیریت حریم باشد؛ چراکه تداوم توسعه بی‌ضابطه در اطراف روستاها، بدون پیش‌بینی سازوکارهای مدیریتی و زیرساختی، احتمال شکل‌گیری موج جدیدی از سکونتگاه‌های شهری در حریم تهران را افزایش می‌دهد.

روستاهای حریم؛ بخشی از ساختار زیست‌محیطی پایتخت

طالشی، پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه، نیز در این نشست با تشریح رابطه متقابل روستا و شهر، بر ضرورت توجه به کارکردهای اقتصادی و زیست‌محیطی روستاهای حریم تأکید کرد.

وی با اشاره به نقش این سکونتگاه‌ها در حفظ اراضی کشاورزی و تعادل زیست‌محیطی پیرامون تهران، گفت: مسئله اصلی زمانی شکل می‌گیرد که کارکرد تولیدی و کشاورزی روستاها تحت تأثیر افزایش تقاضای سکونت و توسعه کالبدی قرار گیرد.

به گفته این پژوهشگر، تضعیف فعالیت‌های تولیدی و کشاورزی در روستاهای حریم می‌تواند این سکونتگاه‌ها را به عرصه‌ای برای توسعه ساخت‌وساز تبدیل کرده و در نهایت، نقش آن‌ها را در حفاظت از پهنه‌های پیرامونی پایتخت کاهش دهد.

خلأ قانونی؛ چالش مدیریت روستاهای حریمی

در بخش دیگری از نشست، مسائل حقوقی و مدیریتی مرتبط با روستاهای واقع در حریم مورد بررسی قرار گرفت. مهندس خوئینی، مدیرکل فنی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، با اشاره به تداخل برخی صلاحیت‌های اجرایی میان دهیاری‌ها و شهرداری‌ها، بر ضرورت تعیین تکلیف سازوکار مدیریت این مناطق تأکید کرد.

وی نبود سازوکار مشخص برای مدیریت دوره گذار در سکونتگاه‌هایی که در حال تجربه رشد سریع جمعیت و توسعه کالبدی هستند را یکی از چالش‌های موجود دانست و تأکید کرد: ابهام در حدود مسئولیت‌ها و تعدد مراجع تصمیم‌گیر می‌تواند زمینه را برای تغییر کاربری اراضی و توسعه نامتوازن فراهم کند.

در مجموع، حاضران در این نشست بر این نکته تأکید کردند که صیانت از حریم تهران صرفاً با کنترل ساخت‌وساز محقق نمی‌شود و مدیریت همزمان جمعیت، کاربری زمین، زیرساخت، محیط زیست و آینده سکونتگاه‌های روستایی باید در دستور کار قرار گیرد؛ رویکردی که می‌تواند از تکرار تجربه تغییر ماهیت روستاها و شکل‌گیری سکونتگاه‌های شهری جدید در پیرامون پایتخت جلوگیری کند.