- بودجه تلفیقی تهران در سال 1403 حدود 188 هزار میلیارد تومان بوده که از مجموع بودجه مشهد، اصفهان، شیراز و تبریز بیشتر است.
- درآمدهای ناشی از توسعه شهر در تهران 56 درصد، در شیراز 64 درصد و در اصفهان 51 درصد از کل درآمد شهرداری را تشکیل میدهد.
- مشهد حدود 30 درصد منابع خود را از طریق استقراض تأمین میکند.
- سهم مالیات بر ارزش افزوده در شهرداری اصفهان 40 درصد از کل درآمد است.
به گزارش صما، بودجه شهرداری تهران در فاصله دو سال تقریباً دو برابر شده است. در سال ۱۴۰۳ سقف بودجه تلفیقی پایتخت به تنهایی از مجموع بودجه مشهد، اصفهان، شیراز و تبریز بیشتر بود. پشت این اعداد اما تصویر دیگری هم دیده میشود؛ بخشی از پول اداره کلانشهرهای ایران همچنان به ساختوساز، تراکم، تغییر کاربری، فروش املاک و استقراض وابسته است. در مشهد نزدیک به ۳۰ درصد منابع از مسیر واگذاری داراییهای مالی یعنی وام یا استقراض تأمین میکند. در شیراز هم سهم درآمدهای ناشی از مالیات بسیار کم و سهم درآمدهای ناشی از توسعه شهر نسبت به سایر شهرها بالاتر است. تازهترین گزارش بازوی پژوهشی مجلس نشان میدهد پنج کلانشهر بزرگ ایران در سال ۱۴۰۳ با چه منابعی اداره شدهاند و پولشان را کجا خرج کردهاند.
تهران به اندازه ۴ کلانشهر بودجه دارد
تهران فقط پرجمعیتترین شهر ایران نیست؛ فاصله دخلوخرج شهرداری آن با دیگر کلانشهرها هم قابل توجه است. مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی بودجه مصوب سال ۱۴۰۳ شهرداریهای چند کلانشهر را زیر ذرهبین برده است. در این گزارش ابتدا مفهوم کلانشهر توضیح داده شده و اینکه چرا فقط چند شهر به عنوان گزینههای بررسی بودجه انتخاب شدند. نویسنده روی پرجمعیتترین شهرها براساس سرشماری سال ۹۵ دست گذاشته است و به همین دلیل؛ مشهد، تبریز، تهران، اصفهان و شیراز انتخاب شدند. نتیجه مقایسه، شکافی بزرگ میان تهران و چهار شهر دیگر را نشان میدهد. براساس نمودار بودجه تلفیقی، سقف بودجه تهران در سال1403 حدود ۱۸۸ هزار میلیارد تومان بوده است. این رقم برای مشهد ۵۶ هزار میلیارد تومان، اصفهان ۳۴ هزار میلیارد تومان، شیراز ۳۲ هزار میلیارد تومان و تبریز ۲۷ هزار میلیارد تومان گزارش شده است. یعنی بودجه تلفیقی تهران به تنهایی از مجموع چهار شهر دیگر نیز بیشتر است.
فاصله تهران با سال قبل خودش هم چشمگیر است. بودجه تلفیقی پایتخت از حدود ۹۵ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۲ به ۱۸۸ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ رسیده؛ یعنی تقریباً دو برابر شده است. مرکز پژوهشهای مجلس میگوید رشد بودجه شهرداری تهران حدود ۶۰ درصد بیشتر از رشد بودجه دولت بوده است در حالیکه این رقم رشد در سایر شهرها اینگونه نیست.
شهرها پولشان را از کجا میآورند؟
اعداد درآمدی، بخش مهمتری از داستان را روایت میکنند. مجموع درآمد پیشبینیشده برای شهرداری تهران در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۱۹.۶ هزار میلیارد تومان بوده؛ رقمی که در مشهد ۲۰.۶۸، شیراز ۱۹.۵، اصفهان ۱۶.82و تبریز ۱۳.۶۳ هزار میلیارد تومان بوده است. بخش بزرگی از این درآمدها از عوارض عمومی میآید.
اما وقتی ترکیب درآمدها بررسی میشود، وابستگی کلانشهرها به توسعه فیزیکی شهر آشکارتر میشود. «درآمدهای ناشی از توسعه شهر» شامل مواردی مانند عوارض زیربنا، تراکم و تغییر کاربری است. این بخش در تهران ۶۷.۳ هزار میلیارد تومان درآمد ایجاد میکند و ۵۶ درصد کل درآمد شهرداری را تشکیل میدهد.
سهم درآمدهای ناشی از توسعه شهر در مشهد ۴۹ درصد، اصفهان ۵۱ درصد و تبریز ۵۶ درصد است. شیراز از همه بالاتر قرار گرفته؛ ۶۴ درصد کل درآمدهای شهرداری شیراز از این محل پیشبینی شده است. در مقابل تنها ۷ درصد درآمد این شهرداری از عوارض مالیات بر ارزش افزوده میآید. گزارش نیز به سهم کم درآمد مالیاتی و سهم بالای درآمدهای ناشی از توسعه شهر در شیراز اشاره کرده است. تهران و تبریز حدود ۱۰ درصد منابع خود را از استقراض تأمین میکنند، اما این سهم در مشهد به حدود ۳۰ درصد میرسد.
فروش ملک برای اداره شهر
یک عدد دیگر نیز در گزارش قابل توجه است. بخش عمده منابع حاصل از واگذاری داراییهای سرمایهای از فروش املاک شهرداریها تأمین میشود.در تهران حدود ۹۸ درصد منابع این بخش از فروش اموال غیرمنقول پیشبینی شده است. رقمی که نسبت به سال قبلش بیشتر شده است. این سهم برای مشهد حدود ۸۸ درصد است و در اصفهان تقریباً تمام منابع واگذاری دارایی سرمایهای از همین مسیر تأمین میشود. سهم فروش املاک در تبریز و شیراز نیز به ترتیب حدود ۷۱ و ۶۳ درصد است.
اصفهان برنده مالیات بر ارزش افزوده
مالیات بر ارزش افزوده یکی دیگر از منابع مهم درآمدی شهرداریهاست. گزارش در این بخش بهطور مشخص روی اصفهان دست میگذارد و میگوید سهم مالیات بر ارزش افزوده شهرداری اصفهان نسبت به حجم بودجهاش زیاد است. در شهرداری این شهر ۴۰ درصد از کل درآمد شهرداری از این راه تامین میشود.
این تفاوت به شیوه توزیع مالیات بر ارزش افزوده نیز مربوط میشود. براساس توضیح گزارش، ۹۰ درصد این مالیات متناسب با محل وصول در سطح استانها توزیع و سپس در داخل هر استان براساس شاخصهای جمعیتی میان شهرها تقسیم میشود. از آنجا که محل وصول مالیات بر ارزش افزوده شرکتها و واحدهای تولیدی، محل استقرار آنهاست، استانهایی که میزبان صنایع و شرکتهای بیشتری هستند، سهم بیشتری دریافت میکنند؛ حتی اگر مصرف نهایی کالا یا خدمت در استان دیگری اتفاق افتاده باشد.
اثر این سازوکار در مقایسه کلانشهرها نیز دیده میشود. براساس گزارش، تهران و اصفهان سرانه مالیات بر ارزش افزوده بالاتری نسبت به کلانشهرهای دیگر دارند؛ موضوعی که مرکز پژوهشهای مجلس آن را با تمرکز بیشتر واحدهای تولیدی در این دو استان مرتبط میداند.
همین تفاوتها باعث شده مرکز پژوهشهای مجلس در بخش پیشنهادهای خود، اصلاح الگوی توزیع مالیات بر ارزش افزوده در کشور را نیز یکی از راهکارهای پیشنهادی مطرح کند.
در سمت دیگر دخلوخرج نیز یک اولویت مشترک وجود دارد: حملونقل و ترافیک. گزارش میگوید در تمام شهرهایی که اطلاعات مأموریتی آنها در دسترس بوده، حملونقل و ترافیک بیشترین سهم اعتبارات مصرفی را گرفته است. همچنین ماموریت شهرسازی و معماری در شهرهای شیراز و تبریز نسبت به کلانشهرهای دیگر سهم بیشتری دارد.
تصویر نهایی بودجه پنج کلانشهر فقط تفاوت اندازه آنها را نشان نمیدهد؛ پولِ شهرها از مسیرهای بسیار متفاوتی تأمین میشود. تهران بودجهای بزرگتر از مجموع چهار رقیب دارد، مشهد اتکای بیشتری به استقراض دارد، اصفهان سهم بالایی از مالیات بر ارزش افزوده میگیرد و شیراز بیش از دیگران به درآمدهای ناشی از توسعه شهر متکی است. این اعداد نشان میدهد که شهرها از یک مسیر ثابت درآمدزایی نمیکنند و به همین دلیل هم توسعه در آنها میتوان متفاوت باشد.
