هزینه ساخت اتاق امن در مسکن چقدر افزایش می‌یابد؟

طرح شورای شهر تهران مبنی بر الزام شهرداری به احداث پناهگاه‌ها و فضاهای امن شهری، در صورت تصویب، می‌تواند ضوابط ساخت‌وساز پایتخت را تغییر دهد. بر اساس این طرح، صدور پروانه و پایان‌کار ساختمان‌ها به رعایت الزامات پدافند غیرعامل گره می‌خورد و سازندگان موظف به پیش‌بینی فضای امن استاندارد در طراحی هستند. اما این الزامات چه هزینه‌ای را به عهده سازندگان می‌گذارد؟ پاسخ به دستورالعمل اجرایی شهرداری، نوع ساختمان و تجهیزات بستگی دارد، اما محاسبه هزینه جایگزینی دیوارهای سبک با دیوارهای بتنی مقاوم، اولین و قابل‌اندازه‌گیری‌ترین تغییرات است.

محاسبات نشان می‌دهد که حتی پیش از در نظر گرفتن سقف تقویت‌شده یا سامانه‌های اضطراری، صرفاً تغییر دیوارهای یک اتاق شش‌مترمربعی می‌تواند صورت‌حساب قابل‌توجهی برای سازنده ایجاد کند.

اتاق امن؛ فضایی دوکاربره درون خانه

اتاق امن نباید فضایی خارج از استفاده روزانه خانواده تصور شود. مطابق تعریف طرح شورای شهر و مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان، این فضا دوکاربره است؛ یعنی در شرایط عادی به عنوان اتاق خواب، کار یا بخش معمولی خانه استفاده می‌شود و در زمان بحران، نقش محل پناه‌گیری سریع ساکنان را بر عهده می‌گیرد. تفاوت اصلی این فضا در نحوه طراحی و اجرای پوسته آن است. دیوارهای داخلی ساختمان‌های مسکونی معمولاً برای جداسازی فضاها ساخته می‌شوند و قرار نیست موج انفجار، ترکش یا بار ناشی از فروریزش را تحمل کنند. این دیوارها اغلب از سفال، بلوک سبک، هبلکس یا صفحات گچی تشکیل شده‌اند. در مقابل، فضای امن باید مقاومت بیشتری داشته باشد و مبحث ۲۱ بر استفاده از مصالح دارای جرم، پیوستگی و شکل‌پذیری مناسب تأکید دارد که بتن مسلح از جمله آن‌هاست.

دیوار ۲۰ سانتی‌متری به جای تیغه سبک

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها جنس و ضخامت دیوار است. بر اساس الزامات سیستم‌های مقاوم در برابر انفجار در مبحث ۲۱، برای دیوار بتنی درجا در معرض فشارهای انفجاری متوسط و زیاد، حداقل ضخامت ۲۰۰ میلی‌متر یا ۲۰ سانتی‌متر در نظر گرفته شده است. همچنین برای دیوارهای بتنی پیش‌ساخته، حداقل ضخامت بدون احتساب نازک‌کاری ۱۲۰ میلی‌متر یا ۱۲ سانتی‌متر عنوان شده است. البته این اعداد را نمی‌توان بدون محاسبات سازه‌ای به تمام اتاق‌های امن تعمیم داد؛ زیرا میزان فشار طراحی، محل ساختمان، جانمایی اتاق، ارتفاع بنا، نوع اسکلت و فاصله از منابع خطر بر ضخامت نهایی اثر می‌گذارند. با این حال، همین حداقل‌ها نشان می‌دهد دیوار اتاق امن از نظر حجم مصالح با دیوارهای متعارف داخلی تفاوت جدی دارد. تیغه‌های معمولی اغلب با ضخامت ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر و مصالح سبک اجرا می‌شوند، در حالی که دیوار بتنی ۲۰ سانتی‌متری علاوه بر بتن، به شبکه میلگرد، قالب‌بندی، بتن‌ریزی، ویبره و عمل‌آوری نیاز دارد و عملاً یک عملیات سازه‌ای جدید به پروژه اضافه می‌شود.

صورت‌حساب دیوار اتاق معمولی و دیوار مقاوم

حجم دیوار سفالی یک اتاق نمونه حدود ۲.۷۱۱ مترمکعب است. هزینه پایه اجرای آن بر اساس فهرست‌بها حدود ۵۶ میلیون ریال به دست آمد. پس از اعمال ضریب تعدیل فصل آجرکاری، هزینه به‌روزشده اجرای دیوارهای سفالی شامل بلوک، ملات و اجرا، به حدود ۹ میلیون و ۲۷۰ هزار تومان می‌رسد. این رقم فقط هزینه اجرای چهار دیوار اتاق است. برای دیوار بتنی، مقاومت ۲۵ مگاپاسکال در نظر گرفته شد که با آن جمع هزینه اجرای دیوارهای بتنی حدود ۱۱۳.۵۲ میلیون تومان و با بتن ۳۱ مگاپاسکال حدود ۱۱۴.۲۰ میلیون تومان برآورد می‌شود. بنابراین مابه‌التفاوت اجرای دیوار مقاوم نسبت به دیوار معمولی حدود ۱۰۴ میلیون و ۲۵۰ هزار تومان است. به این ترتیب، تبدیل چهار دیوار یک اتاق شش‌مترمربعی از سفال ۱۰ سانتی‌متری به بتن‌آرمه ۲۰ سانتی‌متری، حدود ۱۰۴ تا ۱۰۵ میلیون تومان هزینه اضافه ایجاد می‌کند. این رقم فقط مربوط به تغییر نوع دیوارهاست و هزینه سقف مقاوم، درب، تهویه و برق اضطراری را شامل نمی‌شود.

الگوی محاسبه چگونه تعریف شد؟

برای مقایسه دو روش اجرا، یک اتاق نمونه با مشخصات ثابت در نظر گرفته شد. در هر دو حالت، ابعاد، ارتفاع و بازشوی در یکسان است و فقط نوع دیوار تغییر می‌کند. برای برآورد اولیه هزینه، یک اتاق نمونه با مساحت ۶ مترمربع، ابعاد ۲ در ۳ متر و ارتفاع ۲.۹ متر در نظر گرفته شد. فرض بر این است که اتاق فاقد پنجره و دارای یک در به ابعاد ۰.۹ در ۲.۱ متر باشد. همچنین، دیوار اتاق معمولی با ضخامت ۱۰ سانتی‌متر و دیوار اتاق امن با ضخامت ۲۰ سانتی‌متر مطابق فرضیات این گزارش محاسبه شده است. در این سناریو، حجم بتن موردنیاز برای اجرای دیوارهای بتنی اتاق امن ۵.۴۲ مترمکعب برآورد شد. همچنین برای اجرای دیوارهای بتنی، ۵۴.۲۲ مترمربع قالب‌بندی دوطرفه و ۶۵۰ کیلوگرم میلگرد در نظر گرفته شده است. مقدار میلگرد بر اساس نظر مهندس سازه و صرفاً برای این نمونه محاسباتی انتخاب شده است.

مبنای قیمت‌گذاری، ردیف‌های مرتبط در فهرست‌بهای واحد پایه رشته ابنیه سال ۱۴۰۴ است. برای اتاق معمولی، ردیف دیوارچینی با بلوک سفالی و ملات ماسه‌سیمان مبنا قرار گرفت. برای دیوار مقاوم نیز سه فصل فهرست‌بها مورد استفاده قرار گرفت؛ فصل بتن درجا، فصل کارهای فولادی با میلگرد و فصل قالب‌بندی غیرفولادی. ردیف میلگرد انتخابی شامل تهیه، بریدن، خم‌کردن، کارگذاری و سیم‌پیچی است. بهای قالب‌بندی نیز تهیه وسایل و اجرای قالب دیوار بتنی را دربر می‌گیرد. برای بتن، علاوه بر بهای پایه مقاومت موردنظر، اضافه‌بهای بتن‌ریزی دیوار و مصرف بتن در بتن مسلح لحاظ شده است. از آنجا که قیمت‌های فهرست‌بهای ۱۴۰۴ مربوط به سطح پایه قیمت‌هاست، ارقام با شاخص‌های تعدیل به‌روز شدند. قالب‌بندی با بیش از ۵۴ میلیون تومان، بزرگ‌ترین سهم را در این محاسبه دارد. البته این برآورد فرض می‌کند هر چهار دیوار از هر دو طرف به طور کامل قالب‌بندی می‌شوند. اگر در طراحی واقعی، بخشی از دیوارها هم‌زمان با سازه اجرا شوند یا سطح قالب‌بندی کمتری نیاز باشد، هزینه نهایی کاهش خواهد یافت.

قیمت نهایی اتاق امن هنوز مشخص نیست

بررسی مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان نشان می‌دهد اتاق امن تنها به اجرای یک دیوار ضخیم محدود نمی‌شود. دیوارهای مقاوم باید به سقف، کف و سازه اصلی متصل باشند تا بتوانند بار ناشی از انفجار را به کل سازه منتقل کنند. در برخی ساختمان‌ها نیز ممکن است بررسی یا تقویت تیرها، ستون‌ها و دال‌های اطراف ضروری باشد؛ به همین دلیل پیش‌بینی فضای امن از مرحله طراحی، به مراتب اقتصادی‌تر از اجرای آن پس از تکمیل نقشه‌هاست. محاسبات اکوایران نیز نشان می‌دهد حتی اگر فقط هزینه جایگزینی دیوارهای سفالی با دیوارهای بتنی ۲۰ سانتی‌متری در یک اتاق شش‌مترمربعی محاسبه شود، حدود ۱۰۴ تا ۱۰۵ میلیون تومان به هزینه ساخت اضافه خواهد شد. این رقم هنوز شامل هزینه تقویت سقف، درب مقاوم، تهویه، برق اضطراری و سایر تجهیزات احتمالی نیست. بررسی الزامات مبحث بیست‌ویکم مقررات ملی ساختمان نشان می‌دهد در صورت اجرای الزامات فضای امن در واحدهای مسکونی، مهم‌ترین تفاوت‌های اجرایی نسبت به یک اتاق معمولی می‌تواند در بخش‌های زیر باشد. این موارد، مبنای برآورد افزایش هزینه در این گزارش قرار گرفته‌اند و اجرای نهایی هر یک به دستورالعمل اجرایی شهرداری و طراحی سازه وابسته خواهد بود.