کوچک‌متراژ بودن ملک برابر است با فقر مسکن؟ تفاوت مهمی که باید بدانید

یک پژوهشگر حوزه معماری و شهرسازی با تاکید بر تفاوت میان «کوچک‌متراژ بودن» و «فقر مسکن» هشدار داد که واحدهای ۱۵ تا ۲۰ متری تنها زمانی به بحران تبدیل می‌شوند که استانداردهای اولیه سکونت نظیر نور، تهویه، حریم خصوصی و کیفیت فضایی را نداشته باشند. هوشنگ فروغمند اعرابی، با اشاره به تجربه جهانی پروژه‌های «کولیوینگ» (Co-living) یا سکونت اشتراکی، تاکید کرد که کوچک بودن متراژ به‌تنهایی نشانه بحران نیست، اما بی‌توجهی به استانداردها و به‌رسمیت نشناختن این الگوی سکونت، می‌تواند آینده شهرها را با مخاطره مواجه کند.

هشدار یک پژوهشگر: کوچک بودن متراژ، مشکل اصلی نیست

درحالی‌که این روزها فایل‌های اجاره با متراژهای بسیار پایین و سکونت اشتراکی در شهرهای بزرگ ایران رو به افزایش است، برخی این پدیده را نشانه‌ای از بحران مسکن می‌دانند. اما از نگاه یک پژوهشگر حوزه معماری و شهرسازی، اصل ماجرا چیز دیگری است.

هوشنگ فروغمند اعرابی تاکید می‌کند که نباید «کوچک‌متراژ بودن» را با «فقر مسکن» یکی دانست. به گفته او، واحدهای ۱۵ یا ۲۰ متری فقط در شرایطی به یک مسئله نگران‌کننده تبدیل می‌شوند که فاقد حداقل‌های قابل‌قبول برای زندگی باشند.

«مسئله فقط کوچک بودن متراژ نیست؛ موضوع اصلی این است که آیا فضایی که برای سکونت فراهم شده، حداقل کیفیت لازم برای زندگی را دارد یا نه.»

«کولیوینگ» (Co-living) چیست و چه فلسفه‌ای دارد؟

در بسیاری از کشورهای پیشرفته، مدلی از سکونت با نام «کولیوینگ» (Co-living) یا سکونت اشتراکی وجود دارد. در این مدل، واحدهای مسکونی با متراژ ۱۶ تا ۲۴ متر مربع طراحی شده و معمولا برای گروه‌های خاصی مانند دانشجویان یا افراد مجرد در نظر گرفته می‌شوند.

فلسفه «کولیوینگ» صرفا کاهش فضا نیست، بلکه ایجاد تعادلی میان حریم خصوصی (در اتاق شخصی) و اشتراک امکانات (مانند آشپزخانه، فضای کار اشتراکی، سالن استراحت و حتی حیاط) است. در این الگو، سکونتی با کیفیت و استاندارد تعریف شده است؛ نه یک سرپناه حداقلی بدون نور و تهویه. به عبارت دیگر، کوچک بودن متراژ در این مدل یک انتخاب هوشمندانه برای بهینه‌سازی هزینه و افزایش تعاملات اجتماعی است، نه یک اجبار تحمیلی ناشی از فقر.

اعرابی تاکید می‌کند که در ایران اما مشکل ریشه‌ای‌تر است: «ما معمولا پیش از وقوع بحران برای آن برنامه‌ریزی نمی‌کنیم و زمانی به فکر راه‌حل می‌افتیم که بحران شکل گرفته و پیامدهای آن آشکار شده است.»

چرا به رسمیت شناختن خانه‌های کوچک‌مقیاس، راهگشاست؟

به گفته این پژوهشگر، کوچک‌متراژ شدن اجباری و گسترش سکونت اشتراکی را باید یک نشانه هشدار برای آینده شهرها دانست؛ نشانه‌ای که فقط به مسئله مسکن محدود نمی‌شود و می‌تواند بر ساختار اقتصادی و بازار مصرف نیز اثر بگذارد.

راهکار چیست؟

اعرابی معتقد است به‌جای انکار اصل وجود خانه‌های کوچک‌مقیاس، بهتر است این نوع واحدها به‌صورت رسمی پذیرفته شوند و همزمان تحت نظارت قرار بگیرند: «اگر این واحدها به‌صورت رسمی پذیرفته شده و همزمان تحت نظارت قرار بگیرند، می‌توان حداقل‌های غیرقابل‌چشم‌پوشی مانند نور، تهویه، پنجره، ایمنی، فضای نگهداری، آشپزخانه و عایق صوتی را برای آن‌ها الزامی کرد.»

او تاکید می‌کند همان‌طور که در مقررات ملی ساختمان برای بسیاری از استانداردهای سکونتی چارچوب تعریف شده، می‌توان برای خانه‌های کوچک‌مقیاس نیز ضوابط مشخصی تدوین کرد. اگر این پدیده را به رسمیت نشناسیم، عملا امکان نظارت بر آن را نیز از دست می‌دهیم؛ درحالی‌که اکنون افراد زیادی در چنین فضاهایی زندگی می‌کنند.

راهکار فقط داخل واحد نیست؛ شهر را فراموش نکنیم

این پژوهشگر در پایان به یک نکته کلیدی دیگر اشاره می‌کند: راهکارهای مربوط به مسکن کوچک‌مقیاس نباید صرفا به داخل واحد محدود شود، باید همزمان ابعاد کلان شهری و معماری را نیز در نظر گرفت. مواردی مانند:

• دسترسی به فضای سبز
• تراکم شهری مناسب
• حمل‌ونقل عمومی کارآمد
• خدمات عمومی و کیفیت محیط شهری

همه اینها مواردی هستند که در مقررات و برنامه‌ریزی شهری بر آن‌ها تاکید می‌شود و برای موفقیت الگوهایی مانند «کولیوینگ» حیاتی‌اند. به گفته فروغمند اعرابی، بدون توجه به این ابعاد، حتی واحدهای استاندارد کوچک‌مقیاس نیز نمی‌توانند تجربه یک زندگی شهری باکیفیت را فراهم کنند.