تهران و زمین خوارانی که سیر نمی شوند
زمین خواری پدیده ای است که در بازار مسکن بسیار زیاد دیده میشود. زمین بازی یا به تعبیر زمین بازها تجارت زمین، یک نوع کیمیاگری است که زمین بلاصاحب را تصاحب یا به ثمن بخس خریداری می کنند و متری یک ریال را تا متری بیست هزار ریال یعنی بیست هزار برابر می فروشند.
این موضوع در تاریخ تهران به وفور دیده شده است. مشخصات آن در هر دوره نسبت به قبل از آن تفاوت داشته است. این موضوع به زمانی باز میگردد که این شهر وسعت یافت. گسترش تهران، بیرون از حصار طهماسبی تا دو دهه بعد ادامه یافت؛ اما از آنجا که چنین روندی دشواریهایی در ادارهی شهر پدید آورده بود، سرانجام در سال 1284 ه.ق باروی نیمهویران طهماسبی را برچیدند تا خندق و دیواری نو جای آن را بگیرد. محمدحسنخان اعتمادالسلطنه آنجا که پیشامدهای سال 1284ق را می نویسد، در این باره میگوید:
«چون جمعیت و آبادی دارالخلافه نهایت رو به ازدیاد نهاده و شهر گنجایش جمعیت حالیه را ندارد، مقرر فرمودند که شهر طهران را از سمت دروازه شمیران یکهزار و هشتصد ذرع، و از سه جانب دیگر، از هر طرف، یکهزار ذرع وسعت دهند و کفالت این امر را بر عهده جناب آقای مستوفیالممالک و میرزاعیسی وزیر دارالخلافه، موکول فرمودند و چند نفر از مهندسین را نیز مامور تعیین حدود و طول و عرض خندق آن فرموده… روز یکشنبه، یازدهم شعبان، در بیرون شهر، در محاذی دروازه دولت، سراپرده مخصوص را برپا نموده، وزرا و شاهزادگان، حتی وزرای دول خارجه مقیم دربار معدلتمدار، در این محل در زیر چادرها، جمع آمده، سلام عام منعقد گردید.
بعد در موضعی که طرح خندق را ریخته بودند، با کلنگی که از نقره و در کمال امتیاز ساخته شده بود، بندگان سرکار اعلیحضرت شاهنشاهی، کلنگی به دست مبارک بر زمین زده… از آن پس مامورین به حفر خندق مشغول گردیدند و وزیر دارالخلافه متعهد شد که سهساله حفر خندق تمام شود. دور این شهر تخمینا سه فرسنگ و نیم خواهد شد و دوازده دروازه مقرر است که ساخته شود و از این روز، شهر طهران موسوم به «دارالخلافه ناصری» شد.»
از این زمان به بعد زمین خواری نیز چهره خود را نشان داد. به طوری که می دانیم زمین های خارج از خندق تهران، از شش جهت موات و تقریبا بدون ارزش بوده است؛ فقط در دوره ناصری و عهد مظفری به چند تن از رجال درباری تکلیف شد که قناتی احداث کنند و قنات عباس آباد را حاجی عباس میرزا آقاسی و قنات های یوسف آباد را میرزا یوسف مستولی الممالک و قنات داودیه را میرزا داودخان نظام الملک و قنات شاه را معیرالممالک و قنات مسعودیه را ظل السلطان و قنات قیطریه را میرزا علی اصغر خان اتابک احداث کردند. باغ هایی که از این قنات ها مشروب می شد و اراضی آن مشخص و محدود بود، به بانیان این قنات ها تعلق داشت.
به مرور ایجاد راه های شوسه و خیابان کشی ها و به کار افتادن وسائط نقلیه و وجود برق و نیز کثرت جمعیت موجب شد که زمین در تهران ترقی کند و زمین خواران به فکر تصاحب اراضی موات و بایر افتادند، بدون اینکه در صدد آباد کردن و احداث بنا باشند و با بورس بازی و شهرت های کاذب و خرید و فروش های بی اساس و ساختگی بهای زمین را افزایش دادند.
این افزایش به ویژه در دهه 40 و 50 بیشتر شد؛ در حالی که از یک طرف طبق آمار موجود، شصت میلیون متر اراضی بایر در داخل شهر طهران بلااستفاده مانده بود و از طرفی هزاران هزار زن و مرد و پیر و جوان برای تهیه مسکن سرگردان بودند و مال الاجاره خانه ها به قدری گران شده بود که غالبا اجاره یک آپارتمان کوچک بیش از درآمد خانواده ای بود که می خواستند در آن آپارتمان سکونت کنند. هر چند قوانینی برای مبارزه با این مساله وضع شد، اما باز هم مشکل حل نشد. هزاران هزار قطعه زمین در داخل شهر بایر بود و از طرفی جمعی انبوه در همان شهر در زحمت و عسرت مسکن به سر میبردند.
این در حالی بود که طلسم جواز مسکن نیز بر این بازار حکم فرما بود و اختیار آن را عدهای خاص داشتند. این خود به بورس بازی بیشتر میانجامید و اوضاع را روز به روز بدتر میکرد. هر چه سعی میشد که با این پدید مبارزه شود باز هم میسر نبود و به خاطر حضور سران دربار در این بورس تمام تلاشها بی نتیجه ماند.
